ว่าด้วยการอ่าน
การเล่าเรื่องนั้นเก่าแก่พอๆ กับมนุษยชาติเอง ประเพณีการบันทึกเหตุการณ์และความเชื่อของชุมชนย้อนกลับไปถึงยุคที่มนุษย์เริ่มล้อมวงนั่งรอบกองไฟและบอกเล่าเรื่องราวต่างๆ ประวัติศาสตร์ถูกธำรงไว้ในรูปแบบของตำนานและปกรณัมที่ส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น ซึ่งทำหน้าที่ให้คำตอบต่อความลี้ลับของจักรวาลและการกำเนิดโลก
บันทึกลายลักษณ์อักษรปรากฏขึ้นพร้อมๆ กับการอุบัติของอารยธรรมโบราณ แต่ในช่วงแรกเริ่มนั้น การประดิษฐ์ตัวอักษรตอบสนองเพียงหน้าที่พื้นฐานทั่วไป เช่น การบันทึกธุรกรรมระหว่างพ่อค้าหรือการนับจำนวนสินค้า แผ่นดินเหนียวอักษรรูปลิ่ม (คิวนิฟอร์ม- cuneiform) หลายพันแผ่นที่ถูกค้นพบที่เมืองอูการิต (Ugarit) ในซีเรีย เผยให้เห็นถึงความซับซ้อนของรูปแบบการเขียนที่มีวิวัฒนาการมาอย่างมากแล้วในช่วง 1,500 ปีก่อนคริสตกาล
การเขียนได้วิวัฒนาการอย่างรวดเร็ว จากเดิมที่เป็นเพียงเครื่องมือให้ข้อมูลทางการค้า ไปสู่การรักษาประวัติศาสตร์บอกเล่าซึ่งเป็นส่วนสำคัญของทุกวัฒนธรรม ทั้งในแง่ขนบธรรมเนียม ความคิด ศีลธรรม และโครงสร้างทางสังคม สิ่งนี้ได้นำไปสู่ตัวอย่างแรกๆ ของวรรณกรรมลายลักษณ์อักษร เช่น มหากาพย์ต่างๆ ของเมโสโปเตเมีย อินเดีย และกรีกโบราณ รวมถึงตำราทางปรัชญาและประวัติศาสตร์ที่ลุ่มลึกของจีนโบราณ
ดังที่ จอห์น สไตน์เบ็ค (John Steinbeck) ได้กล่าวไว้อย่างสั้นกระชับในสุนทรพจน์รับรางวัลโนเบลเมื่อปี 1962 ว่า “วรรณกรรมนั้นเก่าแก่พอๆ กับการพูด มันเติบโตขึ้นจากความต้องการของมนุษย์ และไม่เคยเปลี่ยนแปลงไปเลย เว้นแต่จะกลายเป็นสิ่งที่ผู้คนยิ่งโหยหามากขึ้นเท่านั้น”
มิสบิงลีย์ (Miss Bingley) จากนวนิยายเรื่อง Pride and Prejudice ของ เจน ออสเตน (Jane Austen) อาจจะแค่พูดจาเพ้อเจ้อเมื่อเธอประกาศว่า “คนเราจะเบื่อสิ่งอื่นใดได้รวดเร็วกว่าหนังสือเป็นไม่มี!” แต่ความรู้สึกนี้กลับเป็นเรื่องจริงสำหรับพวกเราหลายคน
แม้ว่าในปัจจุบันจะมีสิ่งบันเทิงมากมายที่พร้อมจะดึงความสนใจไปจากผู้อ่าน แต่วรรณกรรมก็ยังคงตอบสนองความต้องการทางจิตวิญญาณหรือทางจิตวิทยา และเปิดใจผู้อ่านให้กว้างไกลไปสู่โลกใบนี้และความหลากหลายอันน่าอัศจรรย์ของมัน
มีผลงานที่จรดปากกาเขียนขึ้นเมื่อหลายร้อยปีก่อนที่ยังคงสร้างความหลงใหลและมอบความบันเทิงมาจนถึงทุกวันนี้ มีบทประพันธ์โพสต์โมเดิร์น (Postmodern) ที่ซับซ้อนและท้าทายความคิดอย่างถึงที่สุดแต่ก็ยังคงตรึงใจเราไว้ได้ และมีนวนิยายเรื่องใหม่ๆ ที่ให้ความรู้สึกสดใหม่เสียจนอ่านแล้วดูราวกับว่าถ้อยคำเหล่านั้นเพิ่งถูกประดิษฐ์ขึ้นมาเป็นครั้งแรก
นิยามของวรรณกรรม
แม้คำนิยามอย่างง่ายของ "วรรณกรรม" (Literature) จะหมายถึง "อะไรก็ตามที่มีการบันทึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษร" แต่โดยหลักแล้ว คำนี้มักจะถูกเชื่อมโยงเข้ากับผลงานประเภทเรื่องแต่ง (Fiction) บทละคร (Drama) และกวีนิพนธ์ (Poetry) ทั้งยังถูกให้ค่าน้ำหนักด้วยเกณฑ์การตัดสินด้านคุณค่าและความเหนือชั้นซึ่งยากที่จะวัดออกมาเป็นตัวเลขได้
คุณค่าเหล่านี้ถือเป็นหัวใจสำคัญของ "สารบบวรรณกรรม" (Literary Canon) ที่หยิบยกมาเพื่อใช้ในการศึกษาทางวิชาการและการชื่นชมความงาม ซึ่งมีวิวัฒนาการมาตั้งแต่ช่วงกลางศตวรรษที่ 19
คำว่า สารบบ (Canon) นั้น ถูกหยิบยืมมาจาก "สารบบทางศาสนจักร" (Ecclesiastical canons) ที่ใช้เรียกคัมภีร์ทางศาสนาที่ได้รับการรับรองอย่างเป็นทางการ
สำหรับ "สารบบวรรณกรรม" คือการรวบรวมผลงานที่ได้รับการยอมรับร่วมกันว่าเป็นงานที่มีคุณภาพเป็นเลิศ ซึ่งในยุคแรกนั้นถูกคัดเลือกมาจากผลงานวรรณกรรมของยุโรปตะวันตกที่คุ้นเคยกันเป็นหลัก
นับตั้งแต่ช่วงกลางศตวรรษที่ 20 เป็นต้นมา เหล่านักทฤษฎีทางวัฒนธรรมและวรรณกรรมได้พยายามสั่นคลอน "สารบบวรรณกรรม" เดิม โดยการตั้งคำถามต่ออำนาจของรายชื่อผลงานที่มักถูกจำกัดอยู่แค่กลุ่ม "ชาวยุโรปผิวขาวที่เสียชีวิตไปแล้ว" แนวคิดเรื่องสารบบ "ผลงานชิ้นเอก" ที่ผู้คนรับรู้นั้นยังคงเป็นกรอบการทำงานที่มีประโยชน์
แต่แทนที่จะใช้คำนี้เพื่อระบุรายชื่อหนังสือชุดเดิมๆ มันกลับวิวัฒนาการไปพร้อมกับคนรุ่นใหม่แต่ละรุ่น ซึ่งจะคอยกลับไปตรวจสอบอุดมการณ์และโครงสร้างอำนาจที่เป็นฐานรองรับการคัดเลือกของคนรุ่นก่อนหน้า พร้อมทั้งตั้งคำถามว่าทำไมผลงานอื่นๆ บางชิ้นถึงถูกคัดออกไป
อาจกล่าวได้ว่า การศึกษาว่าวรรณกรรมถูกสร้างขึ้นอย่างไรและเสาะหาที่ทางของมันในสารบบ อาจช่วยให้เราเป็นผู้อ่านที่ดีขึ้นได้ ด้วยเจตนารมณ์เดียวกันนี้ หนังสือเล่มนี้จึงนำเสนอผลงานหลายชิ้นที่ตามประเพณีแล้วถูกมองว่าเป็น "ผลงานชิ้นเอก" แต่จะเข้าไปสำรวจที่ทางของผลงานเหล่านั้นในเรื่องราวของวรรณกรรมที่กว้างขวางขึ้น และท่ามกลางการผสมผสานของงานเขียนอันหลากหลายจากทั่วทุกมุมโลก
ผลงานเหล่านี้จะวางเคียงคู่ไปกับตัวบทสมัยใหม่ที่มอบพลังให้แก่สุ้มเสียงที่เคยถูกทำให้เงียบงันมานานหลายศตวรรษ โดยโครงสร้างทางสังคมอย่างเช่น ลัทธิอาณานิคม ปิตาธิปไตย และการครอบงำทางวรรณกรรมของยุโรป
เรื่องราวของวรรณกรรม
เมื่อราว 4,000 ปีก่อน เรื่องราวชุดแรกๆ ที่ถูกบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรปรากฏในรูปแบบของกวีนิพนธ์ เช่น มหากาพย์กิลกาเมช (The Epic of Gilgamesh) ของเมโสโปเตเมีย และ มหาภารตะ (Mahabharata) ของอินเดีย ซึ่งมีรากฐานมาจากประเพณีบอกเล่า การสัมผัส จังหวะ และฉันทลักษณ์ล้วนเป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยในการจดจำสำหรับบทเพลงและการเล่าเรื่องด้วยปากเปล่า จึงไม่น่าแปลกใจที่ตัวบทในยุคแรกเริ่มจะมีการใช้กลวิธีทางกวีที่ผู้คนคุ้นเคย
ตัวบทที่บันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรในยุคแรกเริ่มจำนวนมากมักเกี่ยวข้องกับศาสนา โดยคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์อย่างเช่น คัมภีร์ไบเบิล (The Bible) และ คัมภีร์อัลกุรอาน (The Koran) ได้บอกเล่าเรื่องราวประวัติศาสตร์ในยุคต้น และมีอิทธิพลต่อวงการงานเขียนมานานหลายศตวรรษ
รูปแบบของวรรณกรรมที่พัฒนามาเป็นละครกรีกได้ใช้รูปแบบการดำเนินเรื่องคล้ายบทเพลงพื้นเมือง (Ballad) และมีการแนะนำตัวละครที่มีน้ำเสียงเฉพาะตัว มีกลุ่มประสานเสียง (Chorus) ที่คอยให้ความเห็นประกอบ รวมถึงการแยกประเภทของ "สุขนาฏกรรม" (Comedy) และ "โศกนาฏกรรม" (Tragedy) อย่างชัดเจน ซึ่งยังคงใช้สืบเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน
สำหรับการรวบรวมเรื่องราวที่ประกอบกันเป็น พันหนึ่งราตรี (One Thousand and One Nights) ของอาหรับนั้นมีที่มาที่หลากหลาย แต่นวนิยายร้อยแก้วเล่มนี้ซึ่งเขียนด้วยภาษาสามัญ ได้ใช้กลวิธีที่ต่อมากลายเป็นเสาหลักของนวนิยายสมัยใหม่ เช่น การวางโครงเรื่องซ้อนเรื่อง (Framing - การแนะนำเรื่องราวต่างๆ ภายใต้กรอบของอีกเรื่องหนึ่ง) การบอกใบ้เหตุการณ์ล่วงหน้า (Foreshadowing) และการสอดแทรกแก่นเรื่องที่ปรากฏซ้ำ (Repetitive themes)
แม้ว่ายุคกลางอันยาวนานจะประดับประดาไปด้วยผลงานทางโลกที่โดดเด่นอย่างเช่น เบวูล์ฟ (Beowulf) ของชาวแองโกล-แซกซอน และเรื่องราวแนวอัศวินร้อยรัก (Chivalric romance) แต่ในโลกตะวันตกยุคนั้นยังคงถูกครอบงำด้วยตัวบททางศาสนาที่เป็นภาษาละตินและกรีก
ครั้นถึงยุคเรเนสซองส์ พลังร่วมของการสืบเสาะทางปรัชญารูปแบบใหม่และการสร้างสรรค์สิ่งประดิษฐ์ได้เปิดประตูสู่นวัตกรรมทางวรรณกรรม แรงขับเคลื่อนสำคัญเบื้องหลังยุคเรเนสซองส์คือการจัดทำบทแปลใหม่ๆ จากคัมภีร์กรีกและโรมันโบราณ
ซึ่งช่วยให้นักวิชาการหลุดพ้นจากกฎเกณฑ์ทางศาสนจักร หลักสูตรการศึกษาแบบมนุษยนิยมซึ่งรวมเอาปรัชญา ไวยากรณ์ ประวัติศาสตร์ และภาษาศาสตร์เข้าไว้ด้วยกัน ถูกสร้างขึ้นบนรากฐานภูมิปัญญาของคนโบราณ นอกจากนี้ คัมภีร์ไบเบิลยังถูกแปลเป็นภาษาสามัญ ช่วยให้คริสต์ศาสนิกชนสามารถสื่อสารกับพระเจ้าได้โดยตรง
เครื่องพิมพ์ของกูเทนแบร์ก (Gutenberg) ได้นำพาหนังสือเข้าสู่ชีวิตของคนธรรมดาสามัญ และนักเขียนอย่าง เจฟฟรีย์ ชอเซอร์ (Geoffrey Chaucer) และ โจวันนี บอคคาชโช (Giovanni Boccaccio) ได้หยิบยกเอาชีวิตประจำวันมาเป็นหัวข้อในวรรณกรรม
จนกระทั่งเมื่อเข้าสู่ต้นศตวรรษที่ 17 มิเกล เด เซร์บันเตส (Miguel de Cervantes) และ แดเนียล เดโฟ (Daniel Defoe) ก็ได้มอบผลงานที่นักวิชาการหลายท่านถือว่าเป็น "นวนิยาย" ยุคแรกเริ่มให้แก่โลก พร้อมๆ กับที่มีการตีพิมพ์บทละครฉบับรวมเล่มชุดแรก (First Folio) ของเชกสเปียร์ (Shakespeare)
การก้าวขึ้นมาของนวนิยาย
บทละครและกวีนิพนธ์ยังคงวิวัฒนาการต่อไปอย่างต่อเนื่อง ในขณะที่นวนิยายได้ก้าวขึ้นมามีความสำคัญอย่างที่ไม่อาจยับยั้งได้ และเมื่อสิ้นสุดศตวรรษที่ 18 นวนิยายก็กลายเป็นรูปแบบหลักในการแสดงออกทางวรรณกรรม เช่นเดียวกับที่ศิลปินถูกจัดกลุ่มตามกระแสความเคลื่อนไหวอย่างบาโรก (Baroque) หรือโรโกโก (Rococo)
ประวัติศาสตร์วรรณกรรมเองก็ถูกจำกัดความโดยนักเขียนที่รวมตัวกันด้วยสไตล์ เทคนิค หรือสถานที่ที่เฉพาะเจาะจง กระแสจินตนิยม (Romanticism) ซึ่งมีลักษณะเด่นคือการดำเนินเรื่องด้วยอารมณ์ความรู้สึกของตัวเอกที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว มากกว่าจะเน้นที่โครงเรื่องหรือการกระทำ มีรากฐานมาจากกระแสความเคลื่อนไหว ชตวร์ม อุนท์ ดรัง (Sturm und Drang) ของเยอรมัน
(กระแสนี้เกิดขึ้นช่วงปลายศตวรรษที่ 18 เพื่อเป็นการขัดขืนต่อความเข้มงวดของ ยุคเรืองปัญญา (Enlightenment) ที่เน้นเหตุผลและกฎเกณฑ์ที่เคร่งครัด โดยหันมาให้คุณค่ากับอารมณ์ความรู้สึกอันพลุ่งพล่าน สัญชาตญาณ และความเป็นปัจเจกบุคคลอย่างสูงสุด *ผู้แปล)
ในขณะเดียวกัน ที่อังกฤษ เหล่านักกวีกลุ่มจินตนิยมได้ร่วมกันเป็นพยานถึงพลังของธรรมชาติในการเยียวยาจิตวิญญาณของมนุษย์ และแก่นเรื่องที่คล้ายคลึงกันนี้ก็ได้ถูกหยิบยกขึ้นมาโดยกลุ่ม Transcendentalists ในนิวอิงแลนด์
คำว่า "ประเภท" (Genre) ถูกนำมาใช้มากขึ้นกับหมวดหมู่ย่อยของเรื่องแต่ง เช่น นวนิยายในประเภทกอทิก (Gothic) เมื่อเข้าสู่ศตวรรษที่ 19 ลัทธิจินตนิยมก็ถูกแทนที่ด้วยสัจนิยมทางสังคม (Social Realism) รูปแบบใหม่ ซึ่งถ่ายทอดผ่านห้องรับแขกของชนชั้นกลางและชนชั้นสูงในอังกฤษของ เจน ออสเตน และเมืองในชนบทของฝรั่งเศสของกุสตาฟ โฟลแบร์ (Gustave Flaubert) แต่ในขณะเดียวกันก็นำมาใช้เพื่อพรรณนาถึงชีวิตอันยากลำบากของคนยากจนมากขึ้นเรื่อยๆ
ฟโยดาร์ ดาสตาเยียฟสกี (Фёдор Михайлович Достоевский - Fyodor Dostoyevsky) อธิบายนวนิยายเรื่อง Crime and Punishment ของเขาว่าเป็น "สัจนิยมแนวจินตนาการ" (Fantasy realism) และบทพร่ำบ่นภายในจิตใจอันมืดมนของฆาตกรอย่างรัสโคลนิคาฟ (Раскольников - Raskolnikov)ก็มีองค์ประกอบของนวนิยายระทึกขวัญเชิงจิตวิทยา
ตลอดหลายปีที่ผ่านมา เรื่องแต่งได้แตกแขนงออกเป็นหลากหลายประเภทและประเภทพ่อย่อย ซึ่งในปัจจุบันครอบคลุมตั้งแต่หนังสือนวนิยายแนวดิสโทเปีย (Dystopian) ไปจนถึงอัตชีวประวัติฉบับเรื่องแต่ง และงานเขียนเกี่ยวกับเหตุการณ์ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ (Holocaust)
ควบคู่ไปกับการเติบโตของนวนิยาย คลังคำศัพท์ในโลกวรรณกรรมได้ขยายตัวขึ้นเพื่อใช้อธิบายสไตล์การเขียนต่างๆ เช่น นวนิยายแบบ "Epistolary" ที่เขียนขึ้นในรูปแบบของจดหมาย ส่วนคำว่า "Bildungsroman" และ "Picaresque" นั้นใช้เรียกเรื่องราวแนวการก้าวพ้นวัย (Coming-of-age)
นอกจากนี้ ภาษาที่ใช้ภายในวรรณกรรมเองก็มีการพัฒนาขึ้นด้วย โดยนวนิยายที่เขียนด้วยภาษาสามัญได้ขยายขอบเขตของวรรณกรรมระดับชาติให้กว้างขวางขึ้น โดยมีนักเขียนอย่าง แฮร์เรียต บีเชอร์ สโตว์ (Harriet Beecher Stowe) และมาร์ก ทเวน (Mark Twain) ที่สามารถถ่ายทอดความหลากหลายของผู้คนในสหรัฐอเมริกาเอาไว้ได้อย่างยอดเยี่ยม
ในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 สังคมตะวันตกเกิดการปฏิวัติครั้งใหญ่จากความก้าวหน้าทางอุตสาหกรรมและเทคโนโลยี กระแสความเคลื่อนไหวทางศิลปะรูปแบบใหม่ๆ และการพัฒนาทางวิทยาศาสตร์
แต่ภายในเวลาเพียงสองทศวรรษ คนหนุ่มสาวรุ่นหนึ่งกลับต้องตายดับไปในสงครามโลกครั้งที่ 1 เหตุการณ์นี้ได้นำไปสู่ "พายุที่โหมกระหน่ำ" แห่งการทดลองทางวรรณกรรม เมื่อเหล่านักเขียนโมเดิร์นนิสต์ (Modernist) พยายามเสาะหาเอกลักษณ์ทางสไตล์ที่สร้างสรรค์ เช่น การเขียนแบบ "กระแสสำนึก" (Stream-of-consciousness) และการสร้างสรรค์เรื่องเล่าที่มีลักษณะแตกกระจาย (Fragmented narratives) เพื่อเป็นตัวแทนของความทุกข์ระทมและความแปลกแยกในโลกที่กำลังเปลี่ยนแปลงไป
หลังจากช่วงเวลาสั้นๆ ของการมองโลกในแง่ดีและการทดลองทางวรรณกรรม โลกก็ถูกเหวี่ยงกลับเข้าสู่ความวุ่นวายอีกครั้งเมื่อสงครามโลกครั้งที่ 2 เริ่มต้นขึ้น การผลิตผลงานวรรณกรรมชะลอตัวลงเนื่องจากนักเขียนจำนวนมากต้องเข้าไปมีส่วนร่วมในภารกิจของสงคราม ทั้งการผลิตงานโฆษณาชวนเชื่อหรือการทำหน้าที่รายงานข่าวจากแนวหน้า มากกว่าที่จะรังสรรค์งานวรรณกรรม
การระเบิดตัวของวรรณกรรมทั่วโลก
หลังจากผ่านพ้นสงครามโลกอันโหดร้ายถึงสองครั้ง โลกก็พร้อมสำหรับความเปลี่ยนแปลง และวรรณกรรมได้กลายเป็นหัวใจสำคัญของวัฒนธรรมย้อนแย้ง (Counterculture) ในโลกตะวันตกช่วงทศวรรษ 1950 และ 1960 เหล่านักเขียนและนักทฤษฎีโพสต์โมเดิร์นนิสต์ (Postmodernist) เริ่มให้ความสำคัญกับ "วิธีประดิษฐ์" (Artifice) ของการเขียน โดยเรียกร้องให้ผู้อ่านทำอะไรที่มากกว่าเพียงแค่การเพลิดเพลินไปกับการดำเนินเรื่องแบบสัจนิยมทั่วไป
นวนิยายในปัจจุบันเริ่มมีช่วงเวลาที่แตกกระจายหรือไม่เป็นเส้นตรง (Nonlinear) มีผู้เล่าเรื่องที่เชื่อถือไม่ได้ (Unreliable narrators) มีตอนที่ใช้สัจนิยมมหัศจรรย์ (Magical realism) และมีตอนจบที่มีให้เลือกหลายทาง ในช่วงเวลานี้ โลกตะวันตกโดยเฉพาะงานเขียนภาษาอังกฤษได้คลายอิทธิพลที่เคยครอบงำวัฒนธรรมโลกมาอย่างยาวนาน
งานเขียนแนวยุคหลังอาณานิคม (Postcolonial writing) ได้อุบัติขึ้นในประเทศต่างๆ เช่น ไนจีเรีย แอฟริกาใต้ และอินเดีย ขณะที่นักเขียนอย่าง กาเบรียล การ์เซีย มาร์เกซ (Gabriel García Márquez) ก็ได้ช่วยยกระดับสถานะของกลุ่มนักเขียนอเมริกาใต้ที่มีความคิดสร้างสรรค์อันน่าอัศจรรย์
วรรณกรรมสมัยใหม่ในขณะนี้กำลังขับขานด้วยสุ้มเสียงที่ไม่เคยมีใครได้ยินมาก่อน ทั้งจากกลุ่มเฟมินิสต์ นักรณรงค์เพื่อสิทธิพลเมือง กลุ่มผู้มีความหลากหลายทางเพศ ชาวผิวดำและชาวอเมริกันพื้นเมือง รวมถึงกลุ่มผู้อพยพ นอกจากนี้ยังมีการหลอมรวมกันอย่างสร้างสรรค์จนเส้นแบ่งระหว่างวรรณกรรมคลาสสิกและวรรณกรรมประชานิยม (Popular fiction) เริ่มเลือนลางลง
ระบบการตีพิมพ์ระดับโลก การตีพิมพ์แบบอิสระและผ่านอินเทอร์เน็ต หลักสูตรวรรณกรรมระดับโลก รางวัลหนังสือทั้งในระดับชาติและนานาชาติ รวมถึงจำนวนผลงานแปลที่เพิ่มมากขึ้น ได้นำพานวนิยายจากออสเตรเลีย แคนาดา แอฟริกาใต้ อินเดีย แคริบเบียน และนวนิยายจีนสมัยใหม่ ตลอดจนพื้นที่อื่นๆ ไปสู่สายตาผู้อ่านทั่วโลก ห้องสมุดวรรณกรรมโลกอันกว้างใหญ่แห่งนี้ได้กลายเป็นทั้งเครื่องเตือนใจถึงความเชื่อมโยงที่พวกเรามีร่วมกันทั่วโลก และเป็นการเฉลิมฉลองให้กับความแตกต่างหลากหลายไปพร้อมกัน
ที่มา: The Literature book
- 1
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
