ความเงียบงามของการไม่หยิบฉวย
ในโลกที่เสียงดังขึ้นทุกวัน ผู้คนจำนวนไม่น้อยมักออกเดินทางเพื่อค้นหาประโยคหนึ่งที่คิดว่าน่าจะพอช่วยนำทางชีวิตได้ ประโยคที่ว่ากันว่าเป็นคำตอบ เป็นสัจธรรม เป็นเข็มทิศ เป็นพลังใจ เป็นหลักยึดเหนี่ยว บางคนพกถ้อยคำไว้ในกระเป๋าสตางค์ บางคนปริ้นต์ติดผนังห้อง บางคนท่องให้ตัวเองฟังก่อนนอน แต่ยิ่งมนุษย์สะสมถ้อยคำมากเท่าไร ชีวิตกลับพลิกผันซับซ้อนเกินจะถูกจับยัดลงในข้อความใดข้อความหนึ่งมากขึ้นเท่านั้น
ถ้อยคำจึงบางครั้งกลายเป็นสิ่งหนัก ไม่ใช่สิ่งเบา
ภาษาศาสตร์เคยบอกเรามานานแล้วว่า ถ้อยคำไม่ใช่ความจริง มันเป็นเพียงสัญลักษณ์ที่มนุษย์สมมติขึ้นเพื่อสื่อถึงบางอย่างเท่านั้น จากมุมมองของ Saussure ความหมายในภาษาก็เหมือนเงาที่เลื่อนไหลตามทิศทางของแสง ไม่เคยนิ่ง ไม่เคยตายตัว ส่วนในสายคิดของ Wittgenstein ความหมายของถ้อยคำเกิดขึ้นเฉพาะเวลามันถูกใช้ในบริบทหนึ่ง ๆ เท่านั้น หากนำไปใช้ในอีกสถานการณ์ ก็อาจกลายเป็นสิ่งที่ไร้ความหมายไปเลย
เรามักเผลอหลงเชื่อว่าถ้อยคำมีพลังมากพอจะบอกวิธีใช้ชีวิต ทั้งที่ความจริงถ้อยคำเป็นเพียงร่องรอยเล็ก ๆ ของประสบการณ์มนุษย์ ไม่ใช่ตัวประสบการณ์เอง จึงไม่แปลกที่หลายครั้ง เมื่อเราใช้ประโยคเดิมเพื่ออธิบายความรู้สึกที่เปลี่ยนไป ประโยคนั้นกลับไม่อาจรองรับสิ่งที่เกิดขึ้นใหม่ได้เลย เหมือนพยายามสวมรองเท้าคู่โปรดเข้าไปในเท้าที่โตขึ้นทุกปี
ในระดับลึกกว่านั้น ถ้อยคำอาจทำหน้าที่ปลอบใจ แต่ก็อาจสร้างอัตตาโดยไม่รู้ตัว นักจิตวิทยาอย่าง Gergen เคยพูดถึงการสร้างตัวตนผ่านเรื่องเล่าที่เราบอกตัวเองเสมอ เราเลือกประโยคหนึ่งมาวางต่อกันเป็นโครงชีวิต และค่อย ๆ เชื่อว่าตนเองต้องใช้ชีวิตให้ตรงกับประโยคนั้น เมื่อเราสร้างเรื่องเล่ามากพอ เราก็เริ่มเชื่อว่ามันคือความจริง ทั้งที่จริงแล้วมันเป็นเพียงบทสรุปของอารมณ์ชั่ววูบในบางวันเท่านั้น
หลังจากนั้น ถ้อยคำก็ค่อย ๆ แข็งตัวขึ้น กลายเป็นกรอบ กลายเป็นภาระ มากกว่าจะเป็นเพื่อนใจ
ศาสนาหลายสายเห็นตรงกันว่าความยึดติดในถ้อยคำหรือรูปแบบคืออุปสรรคของการเติบโต พุทธศาสนาอธิบายเรื่องนี้ผ่านแนวคิดเรื่องการยึดติดในพิธีกรรมหรือรูปแบบภายนอก การที่มนุษย์เกาะเกี่ยวสิ่งที่ควรเป็นเพียงเครื่องมือข้ามฝั่ง แล้วกลับแบกมันไว้บนบ่าจนเดินไม่ไหว ในทางเซนก็เตือนเราผ่านภาพนิ้วที่ชี้ไปดวงจันทร์ว่า หากเราหยุดอยู่ที่นิ้ว เราจะไม่มีวันได้เห็นแสงนวลของดวงจันทร์จริง ๆ
ความจริงนั้นอาจจะเรียบง่ายกว่าที่คิด คือเครื่องมือทุกอย่างมีชีวิตของมันเอง มีเวลาเกิดขึ้นและเวลาหมดหน้าที่ ถ้อยคำก็เช่นกัน
มันอาจเหมาะกับบางช่วงของชีวิต และหมดความหมายไปในช่วงถัดมา
จะฝืนเก็บไว้ก็เท่ากับแบกสิ่งที่ไม่จำเป็น
ในอีกมุมหนึ่ง นักจิตวิทยาสมัยใหม่ก็พูดถึงสิ่งที่เรียกว่า การหลอมรวมความคิดเข้ากับตัวตน ความคิดผุดขึ้นมาในหัวแล้วเราดันเชื่อทันทีว่ามันคือความจริง เช่นเดียวกับการเห็นประโยคหนึ่งบนโซเชียลแล้วรู้สึกว่าต้องใช้มันกับชีวิตแบบตรงเป๊ะ การปล่อยให้ถ้อยคำกลายเป็นกฎลับ ๆ ในใจจึงเป็นสาเหตุของความทุกข์โดยไม่รู้ตัว Hayes และเพื่อนร่วมงานพูดถึงวิธีแก้ที่น่าสนใจ คือการมองความคิดเป็นเพียงลมหายใจของจิตใจ ผุดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วดับไป เหมือนเมฆขาวที่ลอยผ่านท้องฟ้า ไม่จำเป็นต้องไปวิ่งไล่จับ
หากมองในภาพรวม ทั้งพุทธปรัชญาและจิตวิทยาให้บทเรียนคล้ายกันว่า การไม่ยึดติดไม่ได้แปลว่าไม่สนใจ แต่หมายถึงการใช้สิ่งต่าง ๆ อย่างเหมาะสม ใช้เมื่อจำเป็น และรู้จักวางลงเมื่อหมดเวลา เหมือนถือกุญแจไว้เพื่อไขประตู ไม่ใช่พกกุญแจทุกดอกไปทุกที่โดยไม่รู้ว่ามันเปิดประตูไหน
บางครั้ง การฟัง การรับรู้ การมองให้ลึกลงไปในประสบการณ์ แล้วเลือกเอาเฉพาะสิ่งที่จำเป็นต่อการใช้ชีวิตในช่วงหนึ่ง ก็เพียงพอแล้ว เมื่อถึงวันที่เราเติบโตขึ้น เราก็วางสิ่งนั้นลงอย่างอ่อนโยน เพื่อเปิดพื้นที่ให้สิ่งใหม่เข้ามา
ถ้อยคำไม่จำเป็นต้องเป็นสมบัติตลอดชีวิต
เราแค่ต้องเรียนรู้วิธีปล่อยให้มันเปลี่ยนรูปไปตามวันเวลา
เหมือนปล่อยให้ตะวันขึ้นและตกอย่างเป็นธรรมชาติ
เมื่อไม่ยึดติด ชีวิตก็มีที่ว่างพอสำหรับการหายใจ
คำคมอาจไม่จำเป็นเท่าการอยู่กับความจริงตรงหน้า
และความหมายของเราอาจไม่ได้เกิดจากถ้อยคำที่เก็บสะสม
แต่อาจเกิดจากการลงมือใช้ชีวิตเองทีละวัน
เบาเท่าที่จะเบาได้
และปล่อยเท่าที่จะปล่อยได้
เพื่อให้ทุกก้าวที่เดินเป็นก้าวที่เป็นอิสระมากขึ้นกว่าก้าวก่อนหน้า
เอกสารอ้างอิง
Roundfinger Channel. (2024, September 24). 1 Sentence | EP 4 | "กูไม่มีประโยคเฮี่ยอะไรนั้นหรอก" : อาจารย์ตุล-คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง x นิ้วกลม [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=q8bKXBSP9aQ
Analayo, B. (2003). Satipatthāna: The direct path to realization. Windhorse Publications.
Bishop, S. R., et al. (2004). Mindfulness: A proposed operational definition. Clinical Psychology: Science and Practice, 11(3), 230–241.
Gergen, K. J. (1991). The saturated self: Dilemmas of identity in contemporary life. Basic Books.
Harvey, P. (2013). An introduction to Buddhism: Teachings, history and practices (2nd ed.). Cambridge University Press.
Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (1999). Acceptance and commitment therapy. Guilford Press.
Saussure, F. de. (1916). Course in general linguistics. McGraw-Hill.
Suzuki, D. T. (1956). Zen Buddhism: Selected writings. Doubleday.
Wittgenstein, L. (1953). Philosophical investigations. Blackwell.
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
