ตอนที่ 200 สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช สถานะกรุงธนบุรี
คำถามที่น่าสนใจเกี่ยวกับสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชตลอดระยะเวลา 14 ปีเศษที่ทรงครองราชสมบัติ สถานะของกรุงธนบุรีเป็นราชธานีหรือไม่
พระราชพงศาวดารที่ร่วมสมัยที่สุด แต่ถูกชำระขึ้นใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 1 บันทึกว่า หลังจากที่ทรงปราบชุมนุมสุกี้พระนายกองเรียบร้อยแล้ว เสนาบดีอาณาประชาราษฎรต่างพร้อมใจกันอัญเชิญให้ขึ้นครองราชสมบัติ จากนั้นทรงได้เสด็จมา "ยับยั้ง" อยู่ที่ "พระตำหนักเมืองธนบุรี" ดังปรากฏใน "พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)" เอาไว้ว่า
"จึงสมณชีพราหมณาจารย์เสนาบดีประชาราษฎรชวนกันกราบทูลอารธนาวิงวอนสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว พระบรมหน่อพุทธางกูร ตรัสเห็นประโยชน์เป็นปัจจัยแก่พระปรมาภิเษกสมโพธิญาณนั้น ก็รับอาราธนา จึงเสด็จยับยั้งอยู่ ณ พระตำหนักเมืองธนบุรี" (1 : 53)
พระราชพงศาวดารที่ร่วมสมัยที่สุด ใช้คำว่า "ยับยั้ง" และ "พระตำหนักเมืองธนบุรี" แต่พระราชพงศาวดารที่ชำระขึ้นหลังจากฉบับพันจันทนุมาศเป็นต้นมา มีข้อความเพิ่มเติมว่า หลังจากทรงขึ้นครองราชสมบัติแล้ว ทรงสถาปนาเมืองธนบุรีขึ้นเป็นราชธานี ดังปรากฏใน "พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน" เอาไว้ว่า
"ลุศักราช 1130 ปีชวด สำเรจ์ธิศก จึ่งท้าวพญาข้าราชการไทจีนผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวงก็ประชุมพร้อมกัน อัญเชิญเสดจ์เถลิงถวัลราชสมบัติ์เปนบรมกษัตรผ่านพิภพสีมาอาณาจักร ณะ กรุงธนบุรี ตั้งขึ้นเปนราชธาณีสืบไป" (2 : 374)
ในบันทึกของพระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี (เจ้าครอกวัดโพธิ์) บันทึกถึงการสมโภชหลังถวายพระเพลิงสมเด็จพระเจ้าเอกทัศน์ เมื่อวิเคราะห์แล้ว การสมโภชจะใช้ในงานมงคล เช่น สมโถชพระเจ้าลูกเธอ สมโภชพระบรมธาตุ สมโภชพระแก้วมรกต เป็นต้น ฉะนั้นจากบันทึกจึงน่าจะหมายถึงการสมโภชกรุงธนบุรีในฐานะเมืองหลวงแห่งใหม่ หรือการสมโภชเนื่องในพระราชพิธีปราบดาภิเษก ดังปรากฏใน "จดหมายเหตุความทรงจำของกรมหลวงนรินทรเทวี" เอาไว้ว่า
"ถวายพระเพลิงที่นั่งสุริยาอำมรินทร์ เจ้าแผ่นดินกรุงเก่า มีการสมโภชพร้อมเสร็จ" (3 : 528)
พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน บันทึกถึงการสถาปนากรุงธนบุรีอีกครั้งในปี พ.ศ. 2313 หลังการบูรณะพระนครครั้งใหญ่ ซึ่งกินระยะเวลาถึง 6 เดือน ดังปรากฏในหลักฐานที่กล่าวมาแล้วว่า
"แลกระทำการถาปนาพระนครขึ้นใหม่ ครั้งนั้นหกเดือนก็สำเรจ์บริบูรรณ์" (2 : 390)
ต่างจากพระราชพงศาวดารร่วมสมัยอย่างฉบับพันจันทนุมาศ ที่ใช้เวลาในการบูรณะเพียง 1 เดือน และไม่มีการบันทึกถึงการสถาปนาพระนครแต่อย่างใด ดังปรากฏในหลักฐานที่กล่าวมาแล้วว่า
"แล้วขุดคูน้ำรอบพระนคร มูลดินขึ้นเป็นเชิงเทินตามริมค่ายข้างใน เดือนหนึ่งสำเร็จการ" (1 : 71)
หลักฐานอีกหนึ่งชิ้นแต่งขึ้นโดยนายสวนมหาดเล็กเมื่อปี พ.ศ. 2314 เพื่อยอพระเกียรติสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช บันทึกไว้ว่า มีการปรับปรุงพื้นที่กรุงธนบุรี เพื่อเตรียมสร้างเป็นราชธานีต่อไป ดังปรากฏใน "โคลงยอพระเกียรติพระเจ้ากรุงธนบุรี" เอาไว้ว่า
"จึงแต่งฐานที่ตั้ง ภูมิชัย
ให้สถิติถาวรไป ตราบเท้า
กัลปาวสานใน ธรนิศ
ธนบุรินทร์ปิ่นเกล้า ตริสร้างเวียงสถาน" (4 : 279)
หลักฐานชิ้นต่อมาบันทึกไว้ว่า ในปี พ.ศ. 2322 ช่วยสันนิษฐานได้ว่า กรุงธนบุรีอาจจะยังไม่มีสถานะเป็นราชธานี เพราะยังเรียกกรุงศรีอยุธยาว่า "พระราชวังหลวง" ดังปรากฏใน "หมายรับสั่ง เรื่องโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอินทรพิทักษ์ เสด็จขึ้นไปรับพระแก้วมรกตที่ท่าเจ้าสนุก จังหวัดสระบุรี จ.ศ. 1141" เอาไว้ว่า
"มาประทับแรมขนานประจำท่าพระราชวังหลวง ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันอาทิตย์ แรม 14 ค่ำ เดือน 3 แห่เชิญมาแรมอยู่ที่ประทับสามโคก" (5 : 36)
หลักฐานอีกชิ้นในปี พ.ศ. 2324 ช่วยสันนิษฐานได้ว่ากรุงธนบุรีอาจจะยังไม่มีสถานะเป็นราชธานี เมื่อทรงมีพระราชสาส์นไปถึงพระเจ้ากรุงจีน ขอให้ยกเลิกค่าธรรมเนียมวัสดุก่อสร้างที่ประสงค์จะซื้อเข้ามาสร้างพระนครแห่งใหม่ ดังปรากฏใน "ร่างพระราชสาส์นคำหับไปเมืองจีนครั้งกรุงธนบุรี จ.ศ. 1143" เอาไว้ว่า
"ข้อหนึ่ง กรุงไทยจะสร้างพระนครขึ้นใหม่ ใครขอทิวหุนค่าธรรมเนียมจังกอบปากสำเภากรุงจีน 3 คราว ๆ ละ 3 ลำ" (6 : 9)
นอกจากนี้ยังมีหลักฐานร่วมสมัยอีกชิ้นในช่วงปลายรัชกาลที่อาจจะทำให้สันนิษฐานได้ว่า สถานะราชธานีของกรุงธนบุรีอาจจะเกิดขึ้นในช่วงปลายรัชกาล เมื่อมีบันทึกไว้ว่า "เสด็จลงมาสร้างพระนครอยู่เมืองธนบุรี" ดังปรากฏใน "หมายรับสั่ง เรื่องก่อพระทราย" เอาไว้ว่า
"แลทุกวันนี้ เสด็จลงมาสร้างพระนครอยู่เมืองธนบุรีแล้ว ครั้นถึงกำหนดสงกรานต์เมื่อใดก็ดี ให้.....บอกแก่เจ้าพนักงานให้ก่อพระทรายหน้าพระวิหารใหญ่พระแก้วมรกต" (5 : 53)
อ.นิธิ เอียวศรีวงศ์ ผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์ไทย ให้ความเห็นไว้ว่า สถานะของกรุงธนบุรีในช่วงต้นรัชกาลมีเหตุผลทางด้านยุทธศาสตร์และการเมืองมากกว่าปัจจัยอื่นๆ ดังปรากฏใน "การเมืองไทยสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรี" เอาไว้ว่า
"พระราชดำริเรื่องการสร้างเมืองหลวงใหม่อาจเคยมีจริงในปลายรัชกาล แต่ประเด็นสำคัญอยู่ตรงที่ว่าใน พ.ศ. 2310 เมื่อทรงปราบชุมนุมมอญที่ค่ายโพธิ์สามต้นได้แล้วนั้น การเสด็จฯ ไป "ยับยั้ง" อยู่ ณ เมืองธนบุรี เกิดจากเหตุผลในด้านยุทธศาสตร์การเมืองมากกว่าอื่น" (7 : 145)
เมื่อดูจากหลักฐานข้างต้นดังที่กล่าวมาแล้ว กรุงธนบุรีในช่วงต้นรัชกาลยังมีสถานะไม่แน่นอน อาจใช้เป็นฐานที่มั่นชั่วคราวในยามศึกสงคราม ดังจะเห็นได้จากการที่ไม่มีการก่อสร้างปราสาทราชมณเทียรใหญ่โตแบบครั้งที่รัชกาลที่ 1 ทรงสร้างกรุงรัตนโกสินทร์ หรือมีก็เป็นการบูรณะต่อเติมเพื่อความมั่นคงในยามสงครามเท่านั้น แต่ในช่วงปลายรัชกาลสงครามเริ่มเบาบางลง รวมถึงทรงไม่เสด็จพระราชดำเนินไปบังคับบัญชาการรบด้วยพระองค์เอง อาจจะทำให้ทรงมีพระราชประสงค์ที่จะสร้างราชธานีขึ้นใหม่แบบถาวรนั้นเอง
เชิงอรรถ
(1) พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) จดหมายรายวันทัพ อภินิหารบรรพบุรุษ และเอกสารอื่น. พิมพ์ครั้งที่ 2. นนทบุรี : ศรีปัญญา, 2562
(2) พนรัตน์, สมเด็จพระ. พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ตรวจสอบชำระจากเอกสารตัวเขียน. กรุงเทพฯ : มูลนิธิ "ทุนพระพุทธยอดฟ้า" ในพระบรมราชูปถัมภ์, 2558
(3) จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. พระราชวิจารณ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องจดหมายความทรงจำของพระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี (เจ้าครอกวัดโพธิ์) ตั้งแต่ จ.ศ. 1129 ถึง 1182 เป็นเวลา 53 ปี. พิมพ์ครั้งที่ 5.กรุงเทพฯ : ศรีปัญญา. 2552
(4) วรรณกรรมสมัยกรุงธนบุรี เล่ม 1. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2539
(5) ประชุมหมายรับสั่งภาคที่ 1 สมัยกรุงธนบุรี. กรุงเทพฯ : คณะกรรมการพิจารณาและจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี, 2523
(6) พระราชสาส์นไปเมืองจีนครั้งกรุงธนบุรี และพระราชสาส์นกรุงจีนมีมาในรัชกาลที่ 1 กรุงรัตนโกสินทร์. พระนคร : พิมพ์ในงานศพนายโชติ เหล็งสุวรรณ, 2508
(7) นิธิ เอียวศรีวงศ์. การเมืองไทยสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรี. พิมพ์ครั้งที่ 12. กรุงเทพฯ : มติชน, 2559
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
