ประวัติศาสตร์ ตะวันออกกลาง หัวใจหลัก เศรษฐกิจโลก 3,000 ปี
(The English version is below.)
รู้ไหมว่า ตะวันออกกลางมี GDP รวมกันไม่ถึง 5% ของโลก แต่กลับเป็นเหมือนหัวใจหลักให้กับเศรษฐกิจโลกไปแล้ว
หลายคนคงคิดว่าก็แค่มีน้ำมัน นั่นก็ถูกส่วนหนึ่ง แต่เบื้องลึกแล้วดินแดนนี้ เป็นหัวใจหลักของเศรษฐกิจโลกมายาวนานกว่า 3,000 ปี ก่อนพบน้ำมันเสียอีก
และทำให้ใครต่อใคร ก็อยากได้ดินแดนนี้ แม้จะเต็มไปด้วยทะเลทราย หรือภูเขาแห้งแล้งก็ตาม
อะไรที่ทำให้ตะวันออกกลาง กลายเป็นแผ่นดินทองคำที่หลายชาติแย่งชิงตลอด 3,000 ปีที่ผ่านมา
ลงทุนแมนจะเล่าให้ฟัง
จุดเริ่มต้นของความรุ่งเรืองในดินแดนนี้ เริ่มต้นด้วยแม่น้ำสองสายที่ชื่อว่า ไทกริส และยูเฟรตีส หรือที่บางคนเรียกกันว่า ดินแดนพระจันทร์เสี้ยว
ดินแดนพระจันทร์เสี้ยว เป็นอู่น้ำอู่ทองสำคัญทำให้เกิดอารยธรรมสุเมเรียนราว 4,000 ปีก่อนคริสตกาล
เมื่อเป็นแหล่งอุดมสมบูรณ์ การทำเกษตรกรรม
ก็เริ่มต้นขึ้น แต่เมื่อผลผลิตเยอะขึ้น ทำให้ต้องมีการบันทึกสต๊อกเพื่อจัดการอาหารในช่วงฤดูกาลต่าง ๆ
สุดท้าย จึงเกิดเป็นนวัตกรรมอักษรภาพที่ชื่อว่า
คูนิฟอร์ม หรืออักษรลิ่มบนดินเหนียว
การมีอักษรเพื่อไว้จดบันทึกต่าง ๆ ก็กลายเป็นรากฐานสำคัญของการค้า ที่ทำให้บรรดาพ่อค้า
สามารถใช้ระบบนี้เพื่อทำบัญชีและสัญญา
โดยมีวิหาร ที่นอกจากเป็นสถานที่ประกอบพิธีกรรมแล้ว ก็ยังทำตัวเป็นธนาคาร ปล่อยกู้ให้กับพ่อค้าในอัตราดอกเบี้ยต่ำที่สามารถจ่ายคืนเป็นธัญพืชได้
แม้ต่อมา อารยธรรมสุเมเรียนจะล่มสลายลง เกิดเป็นอารยธรรมใหม่ตามมาอย่างอัคคาเดียน อัสซีเรีย และคาลเดีย แต่ระบบนี้ก็ยังถูกใช้มาอย่างต่อเนื่อง
ความต่อเนื่องของระบบนี้ ทำให้บรรดาพ่อค้าไม่ได้ค้าขายแค่ในดินแดนแถบนี้อย่างเดียว แต่ยังเริ่มค้าขายไปไกลถึงอินเดียราว 1,800 ปีก่อนคริสตกาล
พ่อค้าแลกเปลี่ยนเครื่องเทศอินเดีย กับไม้หอมของตะวันออกกลางที่ท่าเรือแถบคาบสมุทรอาหรับ แล้วใช้กองคาราวานอูฐส่งขายไปดินแดนที่อยู่ลึกเข้าไปข้างใน
กลายเป็นจุดเริ่มต้นให้ดินแดนตะวันออกกลาง เป็นเส้นทางการค้าสำคัญของโลกมาตั้งแต่ตอนนั้น..
แต่ไม่นานนัก อารยธรรมคาลเดียก็ได้สิ้นสุดลงเพราะแพ้สงครามกับอาณาจักรเปอร์เซียหรืออิหร่านปัจจุบัน
ทำให้อาณาจักรเปอร์เซียหรืออิหร่านปัจจุบัน ก็ได้ครอบครองพื้นที่อันกว้างขวางของตะวันออกกลางนี้
ซึ่งนั่นแปลว่า ได้ครอบครองเส้นทางการค้าไปด้วย
แถมยังเป็นเส้นทางการค้าที่เสมือนผูกขาด เพราะอาณาจักรเปอร์เซียสามารถขยายอำนาจไปไกลถึงทะเลเมดิเตอร์เรเนียน และอียิปต์ตอนบน
แต่การผูกขาดเส้นทางการค้าก็ไม่ได้อยู่ตลอดไป
เพราะสุดท้ายแล้ว อาณาจักรเปอร์เซียที่ยิ่งใหญ่ก็ปิดฉากลงด้วยพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช กษัตริย์แห่งมาซิโดเนีย
ซึ่งหลังยึดครองได้แล้ว พระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช ก็ได้สร้างเมืองอเล็กซานเดรียที่อียิปต์ เพื่อเชื่อมต่อการค้าระหว่างอินเดียและยุโรปเข้าด้วยกัน
จนทำให้เมืองนี้ กลายเป็นเหมือนโกดังเก็บสินค้าระดับโลก เพราะมีสินค้าส่งมาจาก 3 ทวีป ทั้งเอเชีย ยุโรป และแอฟริกาตอนบน
แม้ต่อมาดินแดนจะถูกแบ่งแยกปกครอง ภายหลังที่พระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราชสิ้นพระชนม์ลง ดินแดนตะวันออกกลางก็ยังเป็นชุมทางการค้าเหมือนเดิม
เพราะต่อมาในสมัยที่จักรวรรดิโรมันเรืองอำนาจในยุโรป ก็ได้ใช้เส้นทางการค้าผ่านตะวันออกกลาง เพื่อติดต่อค้าขายกับอาณาจักรทางตะวันออกไกลอย่างจีน
ซึ่งเส้นทางนั้น ก็เกิดเป็นเส้นทางที่เราคุ้นชื่อกันดีอย่าง เส้นทางสายไหม เพราะจีนใช้ส่งออกผ้าไหมไปยังอาณาจักรโรมันทางตะวันตกนั่นเอง
อย่างไรก็ตาม เส้นทางสายไหมนี้ก็ได้สิ้นสุดลง เมื่อชาวมุสลิมที่ตั้งตัวเป็นเคาะลีฟะฮ์หรือผู้นำทางการ
เมือง สามารถยึดเมืองอเล็กซานเดรียเอาไว้ได้
การยึดเมืองนี้ได้ ไม่ต่างอะไรจากการยึดเส้นทาง
การค้าระหว่างจีนและโรมัน ทำให้จีนหันไปค้าขายทางทะเลแทนเส้นทางสายไหมทางบกเดิม
ส่วนชาวมุสลิมก็สามารถสร้างอาณาจักรของตัวเองและทำตัวเป็นพ่อค้าคนกลางบนเส้นทางการค้า ภายใต้สองราชวงศ์สำคัญอย่างอุมัยยะฮ์และอับบาสิยะห์
สองราชวงศ์นี้ได้สร้างความรุ่งเรืองให้กับอาณาจักรอิสลามมานานกว่า 600 ปี โดยเฉพาะการแปล
ความรู้ต่าง ๆ จากภาษาสันสกฤต เปอร์เซีย กรีก และซีเรีย ให้เป็นภาษาอาหรับ
ทำให้อาณาจักรนี้ รุ่งเรืองจากความรู้ที่ได้ต่อยอดออกมา จนกลายเป็นรากฐานความรู้ปัจจุบันที่เราเรียนกันอยู่ด้วย
เช่น วิชาพีชคณิต ที่เรียนกันตอนมัธยมว่า 2X + 10
= 20 แล้ว X มีค่าเท่าไร ก็มาจากนักคณิตศาสตร์โลกมุสลิมที่มีชื่อว่า อัล-ควาริซมี
อัล-ควาริซมี ไม่ได้คิดค้นแค่วิชาพีชคณิตอย่างเดียว
แต่ยังคิดค้นระบบทศนิยมที่เราใช้กันมาถึงทุกวันนี้
นอกจากนี้ วิชาตรีโกณมิติ ก็มาจากอัล-ตูซี ที่คิดค้นขึ้นมาในช่วงความรุ่งเรืองของอาณาจักรนี้ด้วย
วิทยาการพวกนี้เอง ทำให้พ่อค้าอาหรับสามารถนำไปต่อยอดพัฒนาใบเรือสามเหลี่ยม และการเดินเรือ เพื่อช่วยให้การค้าขายสะดวกมากยิ่งขึ้น
ความยิ่งใหญ่ของสองราชวงศ์นี้ สามารถขยาย
ดินแดนไปไกลถึงสเปน ทำให้ภาษาสเปนบางคำ
ถูกยืมมาใช้จากภาษาอาหรับไปด้วย
เช่น คำว่าน้ำตาลในภาษาสเปนอย่าง Azúcar
ก็คล้ายกับ As-Sukkar ในภาษาอาหรับนั่นเอง
อย่างไรก็ตาม ราชวงศ์อับบาสิยะห์ก็ได้สิ้นสุดลง
จากการรุกรานของอาณาจักรมองโกลของเจงกิสข่าน
ที่สามารถพิชิตดินแดนตะวันออกกลางนี้ได้
ซึ่งต่อมา ราชวงศ์มัมลุกก็ได้ขึ้นมาขับไล่มองโกลได้สำเร็จ แถมยังรบชนะในสงครามครูเสดกับยุโรป จนสามารถปกครองโลกตะวันออกกลางได้อีกครั้ง
แต่การขึ้นมาของราชวงศ์มัมลุก ก็มีคู่แข่งคนสำคัญคือ อาณาจักรออตโตมัน ที่แข่งขันชิงอำนาจระหว่างกันมาโดยตลอด
จนสุดท้าย อาณาจักรออตโตมันที่เข้มแข็งกว่า ก็สามารถรบชนะทั้งกรุงคอนสแตนติโนเปิลของโรมันและตะวันออกของราชวงศ์มัมลุกได้
ทำให้นับจากนั้นเป็นต้นมา ดินแดนตะวันออกกลางส่วนใหญ่ตกอยู่ภายใต้อาณาจักรออตโตมัน ยกเว้นคาบสมุทรอาหรับและอิหร่านเท่านั้น
คาบสมุทรอาหรับ เป็นดินแดนที่เต็มไปด้วยทะเลทราย จึงไม่คุ้มค่าที่จะยึดครอง เพราะโลกตอนนั้นยังไม่รู้จักกับน้ำมันมหาศาลที่อยู่ใต้คาบสมุทรนี้
ส่วนอิหร่าน ก็ถูกปกครองโดยราชวงศ์ซาฟาวิยะห์
ที่ตั้งตัวเป็นศูนย์กลางการค้าเชื่อมยุโรป ตะวันออกกลาง และอินเดีย โดยสินค้าเด่นอย่างพรมเปอร์เซีย ถูกผลักดันให้แพร่หลายไปทั่วโลก
พ่อค้าชาวอิหร่านหรือเปอร์เซียเดินทางไปค้าขายทั่วยุโรปและเอเชีย หนึ่งในนั้นคือ “เฉกอะหมัด” ที่เดินทางถึงกรุงศรีอยุธยาในสมัยพระเจ้าทรงธรรม
ก่อนได้รับตำแหน่งเป็นจุฬาราชมนตรี ตำแหน่งที่เป็นทั้งผู้นำศาสนาและดูแลการค้าขายให้กับพ่อค้าที่มาจากฝั่งตะวันตกของกรุงศรีอยุธยา เช่น อินเดีย เปอร์เซีย อาหรับ และตะวันตก
ทำให้คนไทยคุ้นเคยกับชาวอิหร่านมานาน แถมยังรับเอาคำศัพท์ในภาษาฟาร์ซีของอิหร่าน เช่น ภาษี กุหลาบ และองุ่น มาใช้ถึงปัจจุบัน
กลับไปที่อาณาจักรออตโตมัน เพียงแค่ครอบครองดินแดนริมชายฝั่งทะเลตะวันออกกลางก็เพียงพอแล้ว เพราะสามารถคุมเส้นทางการค้าทางทะเลได้
แถมยังสามารถคุมอียิปต์และคอนสแตนติโนเปิลในประเทศตุรกีปัจจุบันได้อีก ทำให้ชาวยุโรปถูกบีบให้ซื้อสินค้าผ่านออตโตมันเท่านั้น
สินค้าสำคัญสุดที่ชาวยุโรปต้องการ นั่นคือ เครื่องเทศ ที่สามารถนำไปเป็นสิ่งปรุงรสและถนอมอาหาร แต่มันก็อยู่ไกลถึงอินเดีย
ซึ่งถ้าจะเอาเครื่องเทศจากอินเดียไปขายที่ยุโรป คนที่ได้ประโยชน์มากสุดก็คือ ออตโตมัน เพราะยิ่งมีการค้าขายเครื่องเทศมากเท่าไร ก็ยิ่งเก็บภาษีผ่านทางได้มากขึ้นเท่านั้น
นอกจากนี้ ยังมีการทำสัญญาควบคุมปริมาณการค้าเครื่องเทศของตัวเอง ด้วยการให้สาธารณรัฐเวนิส เป็นผู้กระจายเครื่องเทศหลักในยุโรปแค่รายเดียว
พอเป็นแบบนี้ ไม่ว่าเครื่องเทศจะแพงแค่ไหน ชาวยุโรปก็ต้องยอมจ่าย และแทบไม่มีอำนาจต่อรองราคาที่ถูกลงกว่านี้ได้เลย
แต่เมื่อใครก็ตามที่ทำกำไรมหาศาลจากการค้าหนึ่ง
ก็ดึงดูดให้คนอื่นอยากเข้ามาแย่งชิงด้วย ซึ่งคนอื่นที่อยากแย่งชิงการค้านี้ชาติแรก นั่นคือ โปรตุเกส
ในเมื่อไปทางอียิปต์หรือตะวันออกกลางไม่ได้ ก็หันหัวเรืออ้อมผ่านแอฟริกาไปยังอินเดียแทน ซึ่งในที่สุด โปรตุเกสก็ทำสำเร็จโดยวาสโก ดา กามา
การค้นพบเส้นทางเครื่องเทศใหม่ ทำให้โปรตุเกสเริ่มแย่งชิงรายได้ไปจากออตโตมัน และเริ่มมีความไม่พอใจเกิดขึ้น แต่ก็ไม่สามารถหยุดยั้งโปรตุเกสได้
เพราะด้วยออตโตมันมีเรือแกลลีย์ที่ใช้ฝีพาย ซึ่งคล่องตัวในทะเลปิด แต่เมื่อออกทะเลใหญ่ เรือปืนใหญ่ของโปรตุเกสสามารถโจมตีได้ดีกว่าแทน
ออตโตมันจึงทำได้แค่ยึดครองเส้นทางการค้าเครื่องเทศเดิมของตัวเองต่อไป แล้วปล่อยให้โปรตุเกสครองเส้นทางการค้าเครื่องเทศใหม่ไปแทน
แต่เครื่องเทศเป็นสินค้าที่ทำกำไรได้ดี ทำให้คู่แข่งชาวตะวันตกอื่นก็เริ่มมาท้าทายด้วย จนสเปนสามารถยึดครองโปรตุเกส และผูกขาดการค้าขึ้นมา
ก่อนที่ชาติอื่น ๆ อย่างดัตช์และอังกฤษ ก็ขอเข้ามาแย่งชิงส่วนแบ่งด้วย แต่สุดท้าย เหลือเพียงคู่ขัดแย้งสองชาติ นั่นคือ สเปนและอังกฤษ
ทั้งคู่ทำสงครามกันอยู่นาน จนในที่สุดกองเรืออาร์มาดาของสเปนก็พ่ายแพ้ยับเยินให้กับกองเรือของอังกฤษ
ทำให้อังกฤษ ขึ้นมาครอบครองการค้าเครื่องเทศ
รวมไปถึงสินค้าอื่น ๆ ระหว่างเอเชียและยุโรป ขึ้นมาแข่งขันกับออตโตมันโดยตรง
และอังกฤษนี่เอง ก็จะกลายเป็นคนพลิกประวัติศาสตร์หน้าใหม่ของตะวันออกกลางต่อมาในภายหลัง
จากที่เคยเป็นแค่หัวใจเศรษฐกิจโลกในการค้าขาย
กลายเป็นหัวใจเศรษฐกิจโลกที่อยู่เบื้องหลัง ด้วยของเหลวสีดำที่เรียกว่า “น้ำมัน”..
น้ำมัน เข้ามามีบทบาทอย่างไรในตะวันออกกลาง ติดตามได้ใน ตะวันออกกลาง หัวใจหลัก เศรษฐกิจโลก 3,000 ปี EP.2
—-----------
The Middle East : The Heart of the Global Economy for 3,000 Years /By Longtunman
Did you know that the Middle East accounts for less than 5% of global GDP, yet it has long served as one of the central engines of the global economy ?
Many people assume this is simply because of oil. That explanation is partly true - but long before oil was discovered, this region had already been at the center of global commerce for more than 3,000 years.
For millennia, empires and nations have competed to control this land, even though much of it is covered by deserts and barren mountains.
So what made the Middle East such a “golden land” that countless powers have sought to control throughout history ?
Longtunman will walk you through the story.
The story begins with two great rivers: the Tigris River and the Euphrates River, which together form the fertile region known as the Fertile Crescent.
This fertile land gave rise to the Sumerian civilization around 4,000 BC.
With fertile soil came agriculture. As food production increased, societies needed a way to record surpluses and stored supplies to manage food across different seasons.
This necessity led to the creation of one of humanity’s earliest writing systems: Cuneiform, which was inscribed on clay tablets.
Writing quickly became the foundation of trade. Merchants used it to keep accounts and formalize agreements.
Temples played a central economic role, serving not only as religious centers but also as early banks. They lent goods or grain to merchants at relatively low interest rates, which could later be repaid in agricultural products.
Even after the fall of the Sumerians, later civilizations such as the Akkadian Empire, Assyrian Empire, and Neo-Babylonian Empire continued using these commercial systems.
The continuity of this system enabled merchants to expand their trading networks far beyond the region.
By around 1800 BC, merchants were already trading with India.
Indian spices were exchanged for frankincense and aromatic goods from the Arabian Peninsula at ports along the Arabian coast. From there, camel caravans transported these goods deep into inland markets.
This trade network gradually turned the Middle East into one of the world’s earliest commercial crossroads.
However, the Neo-Babylonian civilization eventually fell to the Achaemenid Empire - what we now associate with modern-day Iran.
With this conquest, Persia gained control not only of the territory but also of the vital trade routes that ran through it.
Persia’s influence stretched from the Middle East to the Mediterranean and Upper Egypt, effectively allowing it to dominate regional trade.
This dominance did not last forever.
The Persian Empire eventually fell to Alexander the Great.
After conquering the region, Alexander founded the city of Alexandria in Egypt as a strategic hub linking trade between Asia and Europe.
Alexandria soon became a global warehouse of goods, receiving products from Asia, Europe, and North Africa.
Even after Alexander’s death and the fragmentation of his empire, the Middle East remained a vital trade corridor.
Later, during the height of the Roman Empire, trade routes across the Middle East connected Rome with distant eastern kingdoms such as China.
This network later became known as the Silk Road, named after the silk that China exported westward to the Roman world.
Trade dynamics changed when Muslim rulers gained control of Alexandria.
By controlling this city, they effectively held one of the key gateways between Eastern and Western trade networks.
During this time, China gradually expanded maritime trade routes, while Muslim merchants became influential intermediaries of global commerce under two major dynasties :
- Umayyad Caliphate
- Abbasid Caliphate
These dynasties ruled for more than 600 years and oversaw a flourishing intellectual era.
Scholars translated knowledge from Sanskrit, Persian, Greek, and Syriac into Arabic, preserving and expanding scientific knowledge.
One key figure was Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi.
He helped formalize algebra, a field of mathematics that students still study today, and contributed to the development of the decimal numeral system used worldwide.
Another important scholar, Nasir al-Din al-Tusi, made major contributions to trigonometry.
These scientific advances improved navigation and ship design, enabling Arab merchants to expand maritime trade across vast distances.
The influence of the Islamic world was so significant that Arabic words entered many European languages. For example, the Spanish word for sugar, azúcar, comes from the Arabic as-sukkar.
The Abbasid dynasty eventually declined after devastating invasions by the Mongol Empire during the 13th century.
Later, the Mamluk Sultanate rose to power, successfully pushing back Mongol expansion and defeating European forces during the Crusades.
But another powerful rival soon emerged : the Ottoman Empire.
The Ottomans eventually defeated the Mamluks and captured the Byzantine capital of Constantinople.
From that point onward, most of the Middle East came under Ottoman rule.
Only the Arabian Peninsula and Persia remained outside their control.
At the time, the Arabian Peninsula was largely ignored because it appeared to be an inhospitable desert - long before anyone realized the enormous oil reserves hidden beneath it.
Meanwhile, Persia under the Safavid dynasty became an important trading hub connecting Europe, India, and the Middle East.
Persian merchants traveled widely across Asia and Europe. One of them, Sheikh Ahmad Qomi, even reached the Thai kingdom of Ayutthaya during the reign of King Songtham.
He later became the Chularatchamontri, overseeing Muslim affairs and international trade in the kingdom.
Thai still retains several Persian loanwords, such as phasi (tax), kulap (rose), and angoon (grape).
By controlling the eastern Mediterranean, the Ottomans effectively dominated the overland spice trade between Asia and Europe.
Spices - essential for preserving food and adding flavor - came mainly from India and Southeast Asia.
European merchants had to buy these goods through Ottoman-controlled routes.
To regulate distribution in Europe, the Ottomans worked with the Republic of Venice, which became a key distributor of spices across the continent.
As a result, Europeans had little bargaining power and were forced to pay high prices.
But enormous profits inevitably attracted competitors.
The first major challenger was Portugal.
Unable to access Ottoman-controlled routes, Portuguese explorers sailed around Africa to reach India by sea.
Eventually, Vasco da Gama successfully arrived in India, opening a new maritime route for the spice trade.
This discovery began diverting profits away from the Ottoman-controlled routes.
Other European powers soon joined the competition.
Spain eventually took control of Portugal, temporarily gaining dominance over the spice trade. But new challengers - particularly the Netherlands and England - quickly emerged.
In time, the main rivalry came down to Spain and England.
Their conflict culminated in the defeat of the Spanish Armada by England.
This victory allowed England to rise as a dominant trading power between Asia and Europe, directly competing with the Ottoman Empire.
And it would be England that later reshaped the history of the Middle East once again.
The region that had long been the heart of global commerce would soon become the hidden engine of the world economy - because of a black liquid buried beneath its deserts.
“Oil.”
How oil transformed the Middle East into the modern center of global geopolitics will be explored in “The Middle East : The Heart of the Global Economy for 3,000 Years - Episode 2.”
- 25
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
