กรกฎาคม
วันที่ ๒๔ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๐ น
วันที่ ๒๔ กรกฎาคม ๒๔๘๐
กราบทูล สมเด็จกรมพระยาดำรงฯ ทราบฝ่าพระบาท
ไข่กบท้องจนจำต้องเขียนหนังสือฉบับนี้มาทูลกระต๊าก ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมได้ไปนมัสการพระธาตุ โบโรบูดูร์ ก่อนอื่นขอถวายพระกุศล
ในการไปนมัสการนั้น ไปพร้อมด้วยความตั้งใจจะพิจารณาว่าการกระทำที่เห็นไม่สมประกอบอยู่นั้นเป็นด้วยอะไร ข้อที่เห็นไม่สมประกอบอยู่นั้นมีดั่งนี้
๑. โดยที่เห็นได้จากทรงฐาน ว่าทรงควรจะเป็นจอมขึ้นไปตามเส้นประในรูปวาดทรง แต่หาเป็นเช่นนั้นไม่ ส่วนยอดกลับทิ้งทรงทำต่ำเตี้ยแบนไปเสีย นี่เป็นไม่สมประกอบอย่างหนึ่ง
๒. ทั้งฐานล่างก็เป็นสัณฐานสี่เหลี่ยม แต่ฐานตอนยอดเป็นสัณฐานกลมขัดกัน นี่เป็นไม่สมประกอบอีกอย่างหนึ่ง
๓. ฐานล่างฉลักเฉลาอย่างละเอียด แต่ฐานบนทำอย่างหยาบๆ นี่ก็เป็นไม่สมประกอบอีกอย่างหนึ่ง
ความไม่สมประกอบหมดทั้งสามอย่างนี้ เป็นทางส่อให้เห็นได้ว่าเป็นของทำต่างคราวกัน แต่ฐานล่างจะทำก่อน หรือตอนบนจะทำก่อน และเหตุใดจึงทำไม่กินรูปกินทรงกัน เป็นทางยากที่จะรู้ได้ หาดคิดวินิจฉัยก็มีทางที่จะเป็นได้สองทางดั่งนี้
ทางที่หนึ่ง โดยที่กล่าวกันว่า แกนในแห่งฐานล่างนั้นเป็นเนินดินเดิม จึ่งอาจเป็นได้ว่าเดิมสร้างพระธาตุขึ้นบนยอดเนินก่อน ตามวิสัยของปุถุชน ย่อมเห็นเนินเห็นเขาเข้าไม่ได้ จะต้องสร้างพระเจดีย์นั้นมากขึ้น จึงมีท่านผู้ทรงกำลังจัดสร้างฐานล่างขึ้นประกอบด้วยวิธีก่อล้อมเนินเป็นรูปสี่เหลี่ยม แต่เหตุใดจึงไม่ทำให้กินทรงกันกับของที่มีอยู่แล้วอาจเป็นได้สองอย่าง
ก. ไม่ได้คิดโดยรอบคอบอย่างหนึ่ง คือ
ข. คิดก่อพระธาตุองค์ใหม่ ให้ประณีตสูงใหญ่ครอบองค์เก่า ประกอบด้วยพระสถูปบริวาร ให้กินทรงกับฐานที่ทำขึ้นใหม่ แต่หากจะมีอุปสรรคอะไรเกิดขึ้นเป็นเหตุให้ไม่สามารถจะทำให้เป็นไปสำเร็จสมคิดได้ จึงต้องค้างเขินอยู่อีกอย่างหนึ่ง
ทางที่สอง เดิมเป็นเนินเปล่าไม่มีอะไรเลย มีท่านผู้ทรงกำลังคิดจะก่อสร้างหุ้มเนินให้เป็นพระธาตุองค์ใหญ่ ประกอบด้วยพระสถูปบริวารตั้งอยู่เหนือชั้นทักษิณอย่างประณีต แต่หากมีอุปสรรคอันใดมาขัดขวาง เป็นเหตุให้ทำค้างอยู่ชั้นทักษิณ ภายหลังจึงมีผู้สร้างพระธาตุขึ้นบนนั้น เอาแต่พอให้สำเร็จไปได้ ด้วยไม่มีกำลังพอจะทำให้สูงใหญ่กินทรงกับฐานเดิมได้
ตั้งใจจะพิจารณาให้เห็นว่า องค์พระธาตุมีมาก่อน หรือฐานทักษิณมีมาก่อน แต่เสียใจ ไม่มีปัญญาพอจะพิจารณาให้เห็นได้ มีความเห็นแต่ว่าพระสถูปบริวารนั้นเป็นของมาทีหลัง และที่ทำพระสถูปเป็นฝาชีโปร่งครอบองค์พระพุทธรูปไว้ข้างในนั้น จะมีประสงค์ให้เป็นอย่างไรติดตามก็ไม่ทัน แต่อย่างไรก็ดี เป็นแน่ว่าองค์พระธาตุนั้นสร้างคราวหนึ่ง พระสถูปบริวารนั้นสร้างคราวหนึ่ง และฐานทักษิณนั้นสร้างคราวหนึ่ง
ข้อที่เคยทูลเดามาแต่ก่อน ว่าหลักหินยอดพระสถูปคือคันฉัตร ทำไว้สำหรับผู้มีศรัทธาทำใบฉัตรไปสวมบูชานั้น เป็นการเดาถูก ด้วยไปเห็นรูปสลักในคราวนี้มีเช่นนั้นจริง ๆ
ชื่อ โบโรบูดูร์ พบคำนักปราชญ์ฝรั่งเขาแปลไว้ว่า โบโร ก็คือพร เหมือนกับวร บูดูร์ ก็คือ พุทธ ประสมกันเปน วรพุทธะ เห็นพ้องด้วยว่าแปลถูก หากคำนี้จะลากเอามาข้างไทย ก็เป็นพระพุทธเราง่ายๆ นี่เอง
ต่อนี้ไปจะกราบทูลสารภาพความเขลาเสียด้วย เมื่อเล็กๆ เคยได้ยินคำเขาว่า “ยายกะตาทำนาบนโคก” “ยายกะตาทำนาบนเขา” คิดว่าเป็นคำที่เขาผูกขึ้นเพื่อล้อกันเล่น จะเป็นจริงไปไม่ได้ แต่ครั้นมาเที่ยวเมืองชวา จึงได้ทราบว่าเป็นของจริง ชรอยจะเป็นคำมาแต่ฝ่ายเหนือในประเทศที่พื้นที่เป็นเขา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนริศรานุวัดติวงศ์
วันที่ ๓๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๐ ดร
บ้านซินนามอน ปีนัง
วันที่ ๓๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ทูล สมเด็จกรมพระนริศฯ
หม่อมฉันเหลือที่จะคิดถึง อยากจะเขียนจดหมายไปถวายที่ชวานับครั้งไม่ถ้วน แต่นึกเกรงพระทัยด้วยเป็นเวลาเสด็จเที่ยวเตร่ไปตามที่ต่างๆ พอได้รับลายพระหัตถ์ส่งมาจากเมืองยกยา ดูจะเป็นฝ่ายพระองค์ท่านก็คิดถึงอย่างเดียวกัน หม่อมฉันจึงเขียนจดหมายฉบับนี้ส่งที่ตำหนักทูลกระหม่อมชายในเมืองบันดุงก่อน เขาคงจะรู้ว่าจะส่งไปถวายให้ถึงพระองค์ได้ที่ไหน
ข่าวที่ควรจะทูลให้ทรงทราบก่อนข่าวอื่นนั้น แจ้งอยู่ในหนังสือพิมพ์ตัดที่หม่อมฉันส่งมาในซองนี้ จะเป็นอย่างไรกันต่อไปยังไม่ทราบ
หม่อมฉันได้เป็นโยมอีกครั้งหนึ่งด้วยพระแอ๊ว พิศิษฐดิศพงค์ บวชเมื่อวันที่ ๑๖ กรกฎาคม ได้ยินว่ามีผู้สงเคราะห์ด้วยเมตตากรุณามาก แม้สมเด็จพระพันวัสสาก็ทรงอุตสาหะเสด็จไปวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ตัวเธอเองก็เลื่อมใสศรัทธาในการที่บวชนั้นจริงๆ ไม่ใช่แต่ว่าบวชตามประเพณี เป็นเหตุให้หม่อมฉันปลื้มอกปลื้มใจมาก เมื่อ
บวชแล้วสมเด็จพุทธโฆษาจารย์ท่านก็เอาไปธุระเอื้อเฟื้อมาก ให้พระงั่วเป็นผู้พาเที่ยวถวายพุ่มพระมหาเถระและเลยอยู่คลุกคลีกัน ได้ยินว่าไปบิณฑบาตที่ไหนก็ไปด้วยกัน และจะขึ้นไปบางปะอินด้วยกันในเมื่อพระแอ๊ว ไปทำบุญให้ญาติอนุสรณ์ดิศกุลที่วัดนิเวศน์ เอาเป็นเบาใจสิ้นห่วง หม่อมฉันคิดว่าออกพรรษาแล้วจะนิมนต์พระแอ๊วมาฉลองที่ปีนัง แล้วจะได้เห็นชายผ้าเหลือง คิดจะนิมนต์พระงั่วออกมาด้วย นึกว่าเธอคงจะยินดี
เมื่อก่อนพระแอ๊วบวชสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ท่านมีโอกาส ด้วยเขานิมนต์ลงมาเทศน์ที่เมืองปัตตานี ท่านเลยออกมาเยี่ยมหม่อมฉันเมื่อวันเกิด เลยได้ทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระและฟังเทศน์ทำให้เกิดความชื่นบานสำราญใจมาก ขอถวายพระกุศล
ด้วย สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์มาพักอยู่ได้ ๓ วัน ได้เทศน์ที่ปีนังถึง ๔ กัณฑ์ ทำให้เกิดความเลื่อมใสแก่ไทยที่อยู่ปีนัง ตลอดจนชั้นราษฎรพากันชอบมาก ถึงพากันออกปากว่าไม่เคยได้ฟังเทศน์ดีถึงอย่างนั้นมาแต่ก่อน ตัวท่านเองก็ชอบปีนังว่าเป็นที่มีความผาสุก ได้ยินว่าบางทีจะออกมาอีกเมื่อหม่อมฉันฉลองพระแอ๊ว
กรมหมื่นเทวะวงศ์ก็ออกมาเมื่อวันที่ ๔ กรกฎาคม ด้วยเหตุเธอประชวรเป็นโรคเส้นประสาทพิการ มีอาการให้คันไปตามพระองค์ หมอที่มารักษาถึงบังคับให้เสวยแจ พออาการค่อยคลายขึ้นหมอสั่งให้แปรสถานไปอยู่ที่อากาศเย็น ณ ตำบล Cameron Highland ในแหลมมลายู เธอออกมาพักอยู่ที่ซินนามอนฮอล ๒ วัน แล้วเลยไปอยู่ Cameron Highland ถึง ๓ สัปดาห์ เพิ่งกลับมาปีนังได้สองสามวันนี้ดูสบายดีแล้ว กำหนดว่าจะกลับกรุงเทพฯ วันที่ ๓ สิงหาคม
ที่จริงในการที่มีแขกมาอยู่ด้วย ทำให้หม่อมฉันรู้สึกชื่นบานสำราญใจไม่เบื่อหน่ายอย่างไรเลย เสียแต่เวลาแขกไปแล้วเหลือแต่ตัวกับลูกสามคนรู้สึกเปลี่ยวเปล่าอยู่สองสามวัน พระยารัษฎา (ยู่จ๋าย) เขาได้ยินว่าท่านจะเสด็จมาปีนัง ได้บอกปวารณาล่วงหน้าไว้ว่าจะถวายรถยนต์สำหรับทรงใช้คันหนึ่ง
หม่อมฉันหวังใจว่าพระองค์ท่านและผู้ตามเสด็จทั้งกระบวนจะมีความสุขสำราญอยู่ด้วยกัน
ขอทูลเสริมความให้ทรงวินิจฉัยเรื่องโบโรบุดอร์ข้อหนึ่ง ที่ทำข้อทักษิณแคบเกินขนาดถึงเดินดูภาพจำหลักได้ด้วยยาก ดูผิดวิสัยกระบวนช่างที่จะคิดเช่นนั้น น่าจะมีเหตุให้จำเป็นต้องทำอย่างนั้น ไม่ใช่เป็นความคิดเดิม
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
