[2569/5] กรุงเทพฯ แต่กี้แต่ก่อน
เขียน : ปราณี กล่ำส้ม
รูปเล่ม : ปกอ่อน / ขนาด 16.5*24 ซ.ม. / 464 หน้า / มีภาพประกอบทั้งสีและขาวดำ
หลายคนอาจไม่คุ้นหูคำว่า ‘แต่กี้’ แต่ถ้าบอกว่าคำนี้กร่อนไปออกเสียงว่า ‘ตะกี้’ ก็คงร้องอ๋อกันหมด คำว่า ‘กี้’ หมายถึงเวลาที่เพิ่งล่วงผ่านไปหยกๆ ดังนั้นกรุงเทพฯ แต่กี้แต่ก่อนจึงหมายถึงกรุงเทพฯ ในวันวานนั่นเอง
ดูชื่อกับหน้าปกก็รู้ว่าหนังสือเล่มนี้จะต้องเป็นแนวสารคดีประวัติศาสตร์ชุมชน บอกเล่าความเป็นมาและวิถีชีวิตของชุมชนเก่าแก่ 22 ย่านในกรุงเทพ ผู้เขียนใช้เวลารวบรวมข้อมูลถึง 14 ปี เคยตีพิมพ์ในชื่อ ‘ย่านเก่าในกรุงเทพฯ เล่ม 1-2’ แต่ทางสำนักพิมพ์เมืองโบราณรวมเป็นเล่มใหญ่และเปลี่ยนชื่อใหม่ในปี 2565 ที่กรุงเทพมีอายุครบ 240 ปี
ทั้ง 22 ย่านในหนังสืออาจแบ่งประเภทชุมชนได้เป็น 2 หมวดหมู่ใหญ่ๆ คือย่านตลาดชุมชน เช่น ตลาดบางซื่อ ตลาดเทเวศร์ ตลาดนางเลิ้ง และย่านแหล่งผลิตงานฝีมือ เช่น บ้านปูน (ทำปูนแดง) บ้านครัว (ทอผ้าไม้) บางโพ (ผลิตหัตถกรรมงานไม้)
ผู้เขียนเริ่มจากย่านเสาชิงช้าซึ่งถือว่าเป็นใจกลางของกรุงเทพในยุคแรกเริ่ม ชุมชนในยุคนั้นมักอพยพมาจากอยุธยา แล้วตั้งบ้านเรือนรวมกันในหมู่ผู้ที่ประกอบอาชีพทางหัตถกรรมแขนงเดียวกัน จนเกิดเป็น ‘บ้าน’ ตามสายอาชีพขึ้น เช่น บ้านสาย ทำสายรัดประคดพระ บ้านบาตร ทำบาตรพระ บ้านช่างหล่อ หล่อพระพุทธรูป
(สมัยเด็กเราอยู่ตรงข้ามตลาดพรานนก ไม่แน่ใจว่าในบ้านช่างหล่อยังมีหล่อพระอยู่ไหม แต่ที่จำติดตาคือ ‘ตรอกมะตูม’ ครั้งหนึ่งตอนยังเล็กมากๆ ผู้ใหญ่เคยพานั่งตุ๊กๆ ผ่านตรอกแห่งหนึ่ง ทั้งตรอกมีแต่มะตูมเชื่อม มองไปทางไหนเห็นแต่สีส้ม ปัจจุบันยังมีคนในชุมชนทำมะตูมเชื่อมขายอยู่ แต่คิดว่าคงไม่ทำกันทั้งตรอกอีกแล้ว)
เมื่อมีการตัดถนนและขุดคูคลองเพิ่มขึ้นในรัชกาลที่ 4 และ 5 เจ้านายจำนวนมากไปสร้างวังตามพื้นที่ชานเมือง(ในสมัยนั้น) ทำให้ราษฎรมาตั้งถิ่นฐานอยู่ตามจนเกิดชุมชนขึ้นอีกมากมายหลายแห่ง ในตัวอย่างที่ว่ามานี้รวมถึงพระราชวังสวนดุสิตที่แต่เดิมเป็นสวนผลไม้ และวังสระปทุมที่แต่เดิมเป็นทุ่งน้ำขังเงียบสงบ (ร.สี่ตั้งใจสร้างไว้ปฏิบัติธรรม) แต่ในปัจจุบันกลายเป็นแหล่งศูนย์การค้าอันดับต้นๆ ของโลกไปแล้ว
ในแต่ละชุมชน ผู้เขียนจะบอกเล่าประวัติความเป็นมา การเรียกชื่อย่าน วิถีชีวิตแต่ดั้งเดิม และสถานที่สำคัญในชุมชน ซึ่งต้องมีวัดและตลาดยืนพื้น หากชุมชนนั้นมีงานหัตถกรรมขึ้นชื่อ ยังอธิบายขั้นตอนการหาวัตถุดิบและการผลิตที่มีวิวัฒนาการมาตั้งแต่ยุคโบราณอีกด้วย
เช่นการผลิตงานหัตถกรรมใบลานของบ้านลานบางขุนพรหมนั้น ชาวบ้านจะต้องซื้อใบลานจากป่าลานตามต่างจังหวัด ซึ่งจะต้องเข้าป่าไปตัดสะสมไว้ในหน้าแล้ง รอน้ำเหนือมาถึงค่อยบรรทุกเรือขนาดใหญ่มาขายตามอยุธยา นนทบุรี และบางขุนพรหม เพราะเหตุนี้ ผู้ที่จะซื้อใบลานไว้ใช้ได้จะต้องมีทุนทรัพย์มากพอจะสต็อควัตถุดิบไว้ผลิตของขายตลอดปี ผู้มีทุนน้อยจะทำอาชีพนี้ไม่ได้ เป็นเกร็ดข้อมูลที่เรานึกไม่ถึงเลย
นอกเหนือจากการประกอบอาชีพ หนังสือยังบอกเล่าความเป็นอยู่ของแต่ละชุมชน เช่น ประเพณี การละเล่น อาหารการกิน ที่มักจะแตกต่างกันตามเชื้อชาติหรือศาสนาของชุมชนนั้นๆ บ่งบอกความเป็นพหุวัฒนธรรมของกรุงเทพตั้งแต่ในอดีตได้ดี แม้แต่ในเขตกรุงเทพชั้นในที่ไม่ได้ใหญ่โตอะไร ผู้คนแต่ละชุมชนยังมีวิถีชีวิตและวัฒนธรรมประเพณีที่หลากหลายขนาดนี้ น่าเสียดายที่ยิ่งกรุงเทพขยายตัวขึ้น หนาแน่นขึ้น ความแตกต่างเหล่านี้ถูกหลอมและกลืนหายไปมาก เหลือเพียงไม่กี่แห่งที่ยังมีเอกลักษณ์ชัดเจน เช่น เยาวราช พาหุรัด
หนังสือเล่มนี้อยู่ตรงปากไหดองของเรา คือเพิ่งซื้อมาเมื่อสองปีก่อน แต่อ่านเจาะแค่ไม่กี่ย่านที่สนใจ ช่วงนี้อยากหาข้อมูลเกี่ยวกับชุมชนดั้งเดิมของกรุงเทพให้กว้างขวางขึ้น เลยหยิบมาอ่านใหม่จนจบ แต่ไหดองไม่ได้โล่งขึ้นเลย เพราะอ่านจบไปหนึ่งเล่ม หาซื้อแนวเดียวกันเพิ่มอีกสิบเล่ม 5555
ใครสนใจแต่ขี้เกียจอ่าน ลองไปหาฟังในยูทูปได้ ช่อง ‘สารคดี-เมืองโบราณ-นายรอบรู้’ ทำรายการ Book Talk หาชื่อ ‘กรุงเทพฯ แต่กี้แต่ก่อน’ เขาแบ่งเป็นหลาย EP EP ละ 3-4 ย่าน เท่าที่ลองฟังน่าจะอ่านตามหนังสือเลย คิดว่าในพ็อดแคสต์ก็น่าจะมีเหมือนกัน
หรือถ้าใครเป็นสายบันเทิงหน่อย ลองไปดูช่องคัลแลนได้ ฮีไปทำบาตรฉลองปีใหม่ที่บ้านบาตรมา ชื่อ EP : Exploring Bangkok's Hidden Gems | Bangkok ไปถ่ายที่บ้านคุณแม่กฤษณาที่บอกว่าครอบครัวคุณแม่ทำบาตรมาห้ารุ่นแล้ว มีสาธิตวิธีทำบาตรให้ดูเลย
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
