อุไภยอนาชา ใน "มังรายศาสตร์"
ย้อนเวลากลับไปราว 700 กว่าปีในยุคอาณาจักรล้านนา หลัง “พญามังราย” รวบรวมแผ่นดินทั้ง 57 หัวเมืองได้แล้ว จึงตั้งกฎการอยู่ร่วมกันในสังคมขึ้นมาเพื่อให้การปกครองพสกนิกรทั่วแคว้นมีความเป็นระเบียบเรียบร้อย
LampangTimes ขอพาทุกท่านไปรู้จักกฎหมายล้านนาโบราณ หรือที่เรียกกันต่อๆมาว่า #มังรายศาสตร์ ซึ่งตราข้อบังคับขึ้นโดยปฐมกษัตริย์ผู้เป็นนักสิ่งแวดล้อมรุ่นบุกเบิกระดับ “ตัวตึงสายอนุรักษ์” คนแรกๆในประวัติศาสตร์ไทย
กฎหมายโบราณนี้ได้รับการบันทึกสืบทอดผ่านคัมภีร์ใบลาน และพับสา (ปั๊บสา- สมุดข่อย) เก็บรักษาในหอธรรม หรือหอไตรของวัดต่างๆ ทั่วภาคเหนือ พระสงฆ์,ปราชญ์ท้องถิ่นจะเป็นผู้เรียนอ่านเขียนซึมซับความรู้เหล่านี้
"มังรายศาสตร์" ที่ตราขึ้นในยุคนั้น ไม่ได้มีไว้แค่เพื่อจัดระเบียบสังคมหรือการสงครามเท่านั้น แต่ยังเป็นการให้ความสำคัญกับนิเวศวิทยา เป้าหมายคือปกป้องรักษาอู่ข้าวอู่น้ำและที่สิงสถิตของสิ่งศักดิ์สิทธิ์
#เปิดบัญญัติมังรายศาสตร์ถมฝายน้ำมีโทษประหารชีวิต
ยกตัวอย่างบางกฎเกณฑ์เป็นหลักฐานที่ชัดเจนว่าคนล้านนาโบราณเข้าใจเรื่องความมั่นคงทางอาหารและระบบนิเวศมาตั้งแต่ 700 กว่าปีที่แล้ว โดยเฉพาะการให้ความสำคัญกับระบบเหมืองฝาย หรือการจัดการน้ำชุมชนเพื่อเกษตรกรรม เช่น #การทำลายทางน้ำ ที่ถือเป็นข้อห้ามร้ายแรงเกี่ยวกับคลองเมือง ดังนี้
"ผู้ใดถมเหมือง ทำลายฝาย ให้ฆ่ามันทิ้งเสีย เพราะมันทำลายอู่ข้าวอู่น้ำของบ้านเมือง"
หมายความว่าการทำลายทางน้ำพญามังรายให้ถือเป็นความผิดมหันต์มีโทษสถานหนักเท่ากับการทรยศบ้านเมือง การทำลายฝายเพียงครั้งเดียวอาจหมายถึงความอดอยากของคนทั้งชุมชน
#การลักขโมยน้ำ สำหรับผู้ที่ไม่ได้ร่วมแรงร่วมใจในการสร้างหรือซ่อมแซมฝาย (ที่เรียกว่าการตีฝาย) แต่แอบมาลักขโมยเปิดน้ำเข้าที่นาของตนเอง มังรายศาสตร์กำหนดโทษว่า #ให้ตีหัวแตกแล้วจึงปล่อยไป หรือหากไม่ตีหัว ก็ให้ปรับเงินเป็นจำนวนสูงถึง 190 เงิน และหากยังดื้อดึงก่อเหตุลักขโมยซ้ำอีกให้ลงโทษขั้นเด็ดขาดประหารชีวิตในที่เกิดเหตุ
#การคุ้มครองป่าต้นน้ำและพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ แม้จะไม่ได้ระบุเป็นตัวเลขค่าปรับอย่างชัดเจนในหมวดไม้ทุกต้น แต่มังรายศาสตร์เขียนให้ข้อบังคับสอดคล้องไปกับจารีตความเชื่อ "ผีขุนน้ำ" และ "ผีฝาย"
ผู้บุกรุกพื้นที่ป่าต้นน้ำถือเป็นการละเมิดสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่จะถูกลงโทษด้วยการคว่ำบาตรทางสังคม และต้องทำพิธีเซ่นไหว้ขอขมาด้วยสัตว์พลีกรรม ซึ่งเป็นต้นทุนที่สูงมากในยุคนั้น
#กฎหมายล้านนาในยุคเจ้าประเทศราชลำปาง
ช่วงพุทธศตวรรษที่ 24 อำนาจของพม่าในอาณาจักรล้านนาเสื่อมถอยลง เมืองละกอนเปลี่ยนเข้าสู่ยุคเจ้าผู้ครองนคร โดยราชวงศ์ทิพย์จักราธิวงศ์หรือเจ้าเจ็ดตน มีฐานะเป็นเมืองประเทศราชของกรุงรัตนโกสินทร์ ยุคนี้การบริหารราชการแผ่นดินเรียกว่า "เค้าสนามหลวง" (สภาขุนนางท้องถิ่น) มี "อาชญาเจ้าหลวง" หรือคำสั่งเด็ดขาดของเจ้าผู้ครองนครลำปางเป็นกฎหมายสูงสุด
ประเด็นข้อห้ามและบทลงโทษที่น่าสนใจของลำปางในยุคนี้เป็นผลมาจาก “สัมปทานป่าไม้” ทำให้จารีตเดิมแห่งล้านนาคัดง้างกับอิทธิพลการค้าชาวตะวันตก
#การประกาศเขตอภัยทานรักษาสิ่งแวดล้อม ปรากฏหลักฐานในพงศาวดารว่า เมื่อเมืองลำปางคล้องช้างเผือกเอกได้ เจ้าหลวงนครลำปางจะมี "อาชญา" สั่งให้สร้างหอเทวดาในป่าแขวงนั้น และประกาศให้เป็นเขตป่าอภัยทาน ห้ามทำปาณาติบาต ล่าสัตว์ตัดชีวิตทุกชนิดในบริเวณนั้นเด็ดขาด หากผู้ใดฝ่าฝืนจะถือว่าเป็นการทำลายบารมีของเจ้าหลวงและบ้านเมือง มีโทษทัณฑ์ทางอาญาอย่างรุนแรง
#การควบคุมสัมปทานป่าไม้และการขโมยไม้สัก เมื่ออังกฤษเริ่มเข้ามาทำป่าไม้ในลำปางช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 24 "เค้าสนามหลวง" ของลำปางได้ออกกฎหมายควบคุมการตัดไม้และการจัดเก็บ "ค่าตอไม้" อย่างเข้มงวด ข้อห้ามที่น่าสนใจคือ ห้ามลักลอบตัดไม้สักหรือยักย้ายไม้ซุงที่ประทับตราของเจ้าหลวงหรือบริษัทสัมปทาน บทลงโทษเปลี่ยนจากการลงทัณฑ์ทางกายมาเป็นการ ริบทรัพย์และปรับเงินจำนวนมหาศาลเพื่อคุ้มครองผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจของรัฐ
กฎหมายในยุคเจ้าประเทศราชช่วงนี้ บัญญัติด้วยว่า หากมีการลักขโมยควายหรือช้าง ซึ่งเป็นเครื่องมือการเกษตรและทำป่าไม้ที่สำคัญ อาชญาเจ้าหลวงมักตัดสินให้ลงโทษด้วยการโบย หรือตีตรวนขังคุกใต้ดิน หากเป็นคดีฉกรรจ์ที่กระทบต่อความมั่นคงของเมือง เจ้าหลวงมีสิทธิ์สั่งประหารชีวิตเด็ดขาดโดยไม่ต้องส่งตัวเข้ากรุงเทพฯ
กฎหมายล้านนาบังคับใช้มาตั้งแต่ปลายสมัยกรุงธนบุรีจนกระทั่งสยามเริ่มปฏิรูประบบมณฑลพายัพและนำกฎหมายลักษณะอาญา ร.ศ. 127 มาใช้ อำนาจศาลท้องถิ่นของลำปางจึงค่อยๆ สิ้นสุดลง
แต่ถึงกระนั้น บทบัญญัติมังรายศาสตร์ส่งต่อมาถึงกฎหมายล้านนาต่างก็วิวัฒนาการโดยมีนัยสำคัญเดียวกันคือปกป้องรักษาสิ่งแวดล้อม
ในมังรายศาสตร์มีแนวคิดเรื่อง "อุภัยอนาชา" หรือ #อุไภยอนาชา หมายถึงความผิดที่ไม่สามารถอภัยให้ได้ หรือความผิดร้ายแรงต่อส่วนรวม เช่น การกบฏ การทำลายระบบชลประทาน (เหมืองฝาย) แนวคิดนี้เป็นหัวใจหลักของกฎหมายล้านนา ซึ่งออกแบบมาเพื่อปกป้องโครงสร้างพื้นฐานของรัฐ
กฎหมายล้านนามีประเด็นที่ต้องเล่ากันยาว หลายเรื่องก็สูญหายไปกับเวลาแล้ว
ครั้งหน้า LampangTimes จะนำเรื่อง “กฎหมายสิทธิสตรีในล้านนา” ที่คนยุคสื่อโซเชียลอ่านแล้วต้องทึ่งในภูมิปัญญาพื้นเมืองแน่นอนครับ และที่ขาดไม่ได้เลย คือ #ขึด จารีตปฏิบัติที่แฝงไปด้วยความเชื่อล้วนๆ ของคนโบราณ
×ข้อมูลศึกษาอ้างอิง×
#มังรายศาสตร์ ฉบับ ศ.ดร.ประเสริฐ ณ นคร (พ.ศ. 2521)
#กฎหมายมังรายศาสตร์ (The Laws of King Mangrai) (พ.ศ. 2529) อรุณรัตน์ วิเชียรเขียว และ Gehan Wijeyewardene
#มังรายศาสตร์
#กฎหมายล้านนา
#พญามังราย
#LampangTimes
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
