ระบบไตรดาราไตรคราส
ดาวฤกษ์เกือบทั้งหมดบนท้องฟ้าไม่ได้อยู่เพียงลำพังแม้จะดูเหมือนอยู่ลำพัง แต่ส่วนใหญ่แล้วมีดาวข้างเคียงที่อยู่ในการเต้นรำความโน้มถ่วงอย่างเหนียวแน่น โดยโคจรรอบกันและกันเกือบตลอดชีวิตอันยาวนานของพวกมัน ยกเว้นดวงอาทิตย์ของเราที่ไม่เป็นไปตามกฎนี้
แม้จะมีระบบพหุดารา(multiple star system) เอง สิ่งที่ทีมนักดาราศาสตร์จากนาซาและฮาร์วาร์ดเพิ่งเผยแพร่การค้นพบก็ยังไม่ปกติอย่างมาก เมื่อมีดาวฤกษ์ 3 ดวงที่เรียงตัวกันอย่างแม่นยำมากจนพวกมันสร้างรูปแบบคราสที่โดดเด่นที่สุดเท่าที่เคยบันทึกมา และมุ่งหน้าสู่การเปลี่ยนแปลงทางแรงโน้มถ่วงที่น่าจะเปลี่ยนแปลงระบบแห่งนี้ไปโดยสิ้นเชิง
ระบบที่เรียกว่า TIC 295741342 ถูกพบในข้อมูลจากดาวเทียม TESS(Transiting Exoplanet Survey Satellite) ของนาซา ที่ใจกลางระบบเป็นดาวคู่คราส(eclipsing binary) มีดาวฤกษ์สองดวงที่มีมวลใกล้เคียงกับดวงอาทิตย์ของเรา โคจรรอบกันและกันทุกๆ 4.75 วัน และรอบคู่นี้ เป็นดาวดวงที่สามที่มีมวลราว 1.7 เท่าดวงอาทิตย์โคจรครบรอบคู่นี้ด้วยคาบ 412 วัน เป็นดาวยักษ์ซึ่งมีรัศมี 10 เท่าดวงอาทิตย์ของเรา ซึ่งพองตัวและเย็นตัวลง(ราว 48000 เคลวิน) เมื่อมันเผาไหม้ผ่านช่วงบั้นปลายชีวิตแล้ว
แต่สิ่งที่ทำให้ระบบแห่งนี้น่าจดจำก็คือ ดาวทั้งสามเรียงตัวกันเกือบพอดีในระนาบเดียวกัน เอียงจากความแบนอย่างสมบูรณ์แบบไปเพียง 1/3 องศาเท่านั้น ในบรรดาบัญชีรายชื่อระบบไตรดาราทั้งหมดที่มี ไม่พบระบบใดเลยอยู่ในระนาบร่วมเดียวกันขนาดนี้ ทีมศึกษาบอกว่าการเรียงตัวที่กะทัดรัดและระนาบร่วมเกือบสมบูรณ์แบบของ TIC 295741342 บอกว่ามันก่อตัวขึ้นผ่านกระบวนการดิสก์แตกเป็นชิ้น(disk fragmentation) ตามด้วยการโคจรอพยพเข้าด้านใน และก๊าซกระจายหายไป
ผลจากการเรียงตัวแบบนี้ ซึ่งมองเห็นได้ในข้อมูล TESS เป็นกราฟแสงที่แทบไม่ซ้ำใคร เมื่อระบบคู่โคจรครบรอบของมันและผ่านไปซ่อนอยู่หลังดาวยักษ์ มันจะสร้างสิ่งที่นักวิจัยเรียกว่า คราสแบบหัวและไหล่(head and shoulder eclipse) ซึ่งเป็นรูปร่างการหรี่แสง 2 ขั้นตอน
เมื่อหนึ่งในดาววงในหายไปอยู่ด้านหลังดาวยักษ์จากนั้นก็หายไปทั้งคู่ในจุดที่ลึกที่สุด จากนั้น ก็ค่อยๆ โผล่มาทีละดวงอีกครั้ง เฉพาะรูปร่าง(กราฟแสง) ก็เพียงพอที่จะบอกนักดาราศาสตร์ได้แน่ชัดว่าดาวแต่ละดวงสร้างแสงในระบบมากน้อยแค่ไหน โดยดาวยักษ์สร้างแสงสว่างราว 95% ในความสว่างรวม ส่วนแต่ละดวงในคู่ก็สร้างแสงราว 2 ถึง 3% เท่านั้น
เพื่อสร้างภาพของระบบที่สมบูรณ์ ทีมได้รวมการสำรวจสเปคตรัม 4 ปี, การตรวจสอบความเร็วของดาวเหล่านั้น 48 ครั้งเมื่อพวกมันเคลื่อนที่ในกราฟแสง TESS และข้อมูลเพิ่มเติมในหลายช่วงความยาวคลื่น เมื่อทำการวิเคราะห์เต็มรูปแบบด้วยซุปเปอร์คอมพิวเตอร์ของนาซาราว 2 วัน แบบจำลองก็ให้คำตอบ 2 แบบที่สอดคล้องกับการสำรวจทั้งหมด โดยคู่วงในเป็นดาวในช่วงวิถีหลัก(main sequence stars) เหมือนกันมีอุณหภูมิที่ 6400 เคลวิน แตกต่างกันแค่ขั้นวิวัฒนาการของดาวยักษ์วงนอกเท่านั้น
กราฟแสงของ TIC 295741342 เส้นประสีแดงในแนวนอนบ่งชี้ถึงความลึกของ “ไหล่” และ “หัว” ของคราสที่เกิดจากวัตถุวงนอก
ในแบบหนึ่ง บอกว่าดาวยักษ์กำลังขยับขึ้นสู่กิ่งยักษ์แดง(red giant branch) และกำลังพองตัวออกเป็นครั้งแรก ในอีกแบบบอกว่ามันเผาไหม้ในสถานะดังกล่าวเรียบร้อยแล้ว และขณะนี้เข้าสู่กิ่งแนวนอน(horizontal branch) อยู่ในสภาพเสถียรเป็นการชั่วคราวก่อนที่จะเริ่มขยายตัวขั้นต่อไป
แต่ไม่ว่าแบบใด เรื่องราวก็จบที่เดียวกัน ในราว 54 ถึง 129 ล้านปีต่อจากนี้ ดาวยักษ์จะพองตัวใหญ่มากพอจนเกิดสิ่งที่นักดาราศาสตร์เรียกว่า Roche Lobe ซึ่งเป็นพรมแดนความโน้มถ่วงซึ่งเลยจากจุดนี้ไปวัสดุสารจะไม่ได้เป็นของดาวดวงเดียว แต่จะถูกดึงเข้าหาเพื่อนบ้าน
เมื่อเกิดขึ้น มวลจะเริ่มไหลจากดาวยักษ์ไปสู่ดาวคู่วงใน ส่วนที่ว่าการถ่ายเทมวลจะเกิดแบบเสถียรและเป็นระเบียบ หรือปั่นป่วนหายนะนั้นก็ขึ้นอยู่กับสภาวะที่ขณะนี้ยังไม่สามารถตรวจสอบได้ ผลที่ได้อาจมีตั้งแต่การถ่ายเทมวลแบบละมุนจนถึงการผลัก, การควบรวม หรือเปลือกก๊าซร่วม(common envelope) ซึ่งจะทำให้ดาวหมุนวนเข้าหากันและกันภายในรังก๊าซร่วมนี้
โอกาสต่อไปที่จะได้เรียนรู้เพิ่มขึ้นจะมาในวันที่ 1 สิงหาคม 2026 เมื่อระบบคู่จะผ่านไปซ่อนอยู่หลังดาวยักษ์อีกครั้ง ทีมกำลังขอทำการสำรวจภายในสามวันของช่วงดังกล่าว การตรวจสอบคราสที่เกิดขึ้นครั้งใหม่น่าจะช่วยตกแต่งแบบจำลองให้ดีขึ้น, ลดความคลาดเคลื่อนระหว่างอนาคตทั้งสองแบบ และช่วยให้ทำนายอนาคตของระบบแห่งนี้ได้เที่ยงตรงมากขึ้น
แหล่งข่าว universetoday.com : three stars, one extraordinary system and a drama still to come
phys.org : triply-eclipsing triple star system discovered with TESS
- 1
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
