ความจริงที่เจ็บปวดเกี่ยวกับ "ไก่" ในตราสัญลักษณ์ประจำ จ.ลำปาง
ถ้าถามว่าไก่เป็นสัญลักษณ์ของ จ.ลำปาง ได้อย่างไร เพราะถ้าหากจะใช้สัตว์มาเป็นตราประจำถิ่นทำไมไม่ใช่ช้าง หรือม้า
LampangTimes จะพาไปหาต้นตอสาเหตุเรื่องนี้กันแบบครอบคลุมและรวบรัดเพื่อให้เข้าใจง่ายๆ กันครับ
ผู้ที่มีดำริให้แต่ละจังหวัดมีสัญลักษณ์คือ จอมพล ป. พิบูลสงคราม ในคราวปฏิรูปวัฒนธรรมเมื่อปี 2483 เพราะรัฐบาลต้องการเปลี่ยนผ่านประเทศให้เข้าสู่ความทันสมัยแบบสากลและสร้างลัทธิชาตินิยม จอมพล ป. จึงมีแนวคิดว่าประเทศไทยควรมีเครื่องหมายประจำจังหวัดเหมือนอย่างที่รัฐหรือแคว้นในยุโรปมี
วัตถุประสงค์ที่ให้ในวันนั้นคือปลูกฝังความรักบ้านเกิด ความภาคภูมิใจในท้องถิ่น ซึ่งจะหลอมรวมกลายมาเป็นความสามัคคีและการรักชาติในที่สุด
ภารกิจนี้จึงตกเป็นของกรมศิลปากร ที่จะต้องออกแบบ โดยผู้อยู่เบื้องหลังการผลิตทั้งหมดคือ พลตรี หลวงวิจิตรวาทการ อธิบดีกรมศิลปากรในขณะนั้น โดยเอาปราชญ์และนายช่างที่เก่งที่สุดที่เราเรียกกันภายหลังว่าดรีมทีมชาตินิยม มาร่วมงาน 6 คน
1.ศาสตราจารย์ พระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ) ทำหน้าที่ตีโจทย์จากชื่อจังหวัด ประวัติศาสตร์ หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำท้องถิ่น
2.พระพรหมพิจิตร (อู๋ ลาภานนท์) ปรมาจารย์ด้านสถาปัตยกรรมไทย
ทีมนายช่างเขียนเส้นอาวุธ (Final Line) 4 คน ได้แก่ นายปลิว จั่นแก้ว, นายทองอยู่ เรียงเนตร, นายปรุง เปรมโรจน์ และนายอุ่ณห์ เศวตมาลย์
ทั้งนี้ ศิลปินผู้ออกแบบใช้เหตุผลในการสร้างสัญลักษณ์ประจำจังหวัดไว้หลายประการ ยกตัวอย่างเช่น
ตีความจากชื่อจังหวัด เช่น ตราจังหวัดกระบี่ (รูปกระบี่ไขว้) หรือ ชัยภูมิ (รูปธงสามชาย)
จากปูชนียสถาน/โบราณวัตถุสำคัญเช่น ตราจังหวัดนครปฐม (รูปพระปฐมเจดีย์)
อิงประวัติศาสตร์วีรกรรม เช่น ตราจังหวัดภูเก็ต (รูปท้าวเทพกระษัตรีและท้าวศรีสุนทร) หรือ สุพรรณบุรี (รูปยุทธหัตถี)
ใช้ลักษณะทางภูมิศาสตร์หรือทรัพยากรเด่น เช่น ตราจังหวัดระนอง (รูปปราสาทบนภูเขา มีเลข 5 ไทย สื่อถึงรัชกาลที่ 5 เสด็จประพาส), ตรัง (รูปสะพานท่าเรือและคลื่นทะเล) ตราจังหวัดพังงา (รูปเขาตาปู)
ด้านประวัติศาสตร์/โบราณสถาน เช่น ตราจังหวัดสุโขทัย (พ่อขุนรามคำแหงนั่งแท่นมนังคศิลาอาสน์) หรือ นครปฐม (พระปฐมเจดีย์)
มิติด้านตำนาน/ความเชื่อท้องถิ่น เช่น ตราจังหวัดลำปาง (ไก่ขาวในซุ้มมณฑปวัดพระธาตุลำปางหลวง) หรือ ตราจังหวัดพัทลุง (เขาอกทะลุ) เป็นต้น
คำถามคือเมื่อบริบททางสังคมของประเทศไทยเปลี่ยนไป ปัจจุบันวัตถุประสงค์การสร้างตราประจำจังหวัดยังตอบโจทย์อยู่หรือไม่ ?
ไก่ในตราประจำจังหวัดลำปาง
ตราประจำ จ.ลำปาง ในปัจจุบัน คือรูป "ไก่ขาว ยืนอยู่ภายในมณฑปวัดพระธาตุลำปางหลวง"
เบื้องหลังของตราสัญลักษณ์นี้สามารถแบ่งออกเป็น 2 มิติหลักๆ คือ มิติทางตำนาน และมิติทางการเมืองการปกครอง
1. มิติทางตำนานกุกกุฏนคร
ตามคัมภีร์ใบลานโบราณ "ตำนานพระธาตุลำปางหลวง" เล่าสืบต่อกันมาว่า ในสมัยพุทธกาลเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จมาโปรดสัตว์ล่วงมาถึงเมืองนี้ พระอินทร์ทรงเล็งเห็นด้วยทิพยจักษุว่าชาวเมืองยังหลับใหลและอาจพลาดโอกาสเข้าเฝ้าเพื่อทำบุญตักบาตร พระองค์จึงแปลงกายเป็น "ไก่ขาว" ขันคูเสียงดังสนั่นเพื่อปลุกชาวเมืองให้ตื่นขึ้นมาร่วมกันสร้างกุศล
เมืองลำปางจึงมีนามเรียกขานในภาษาบาลีอีกนามหนึ่งว่า กุกกุฏนคร หรือเมืองไก่ ทำให้ไก่ขาว กลายเป็นสัญลักษณ์เชิงวัฒนธรรมที่ผูกพันกับวิถีชีวิตของคนลำปางมาอย่างยาวนาน ไม่ว่าจะเป็นงานหัตถกรรมชามตราไก่ หรือสถาปัตยกรรมต่างๆ ในเมือง
2. บริบททางการเมือง
กระทรวงมหาดไทยได้สั่งการให้ทุกจังหวัดออกแบบตราประจำจังหวัดของตนเองเพื่อใช้ในราชการ โดยเน้นย้ำให้นำเอาประวัติศาสตร์ ตำนานท้องถิ่น หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์คู่บ้านคู่เมืองมาประยุกต์ใช้
อย่างไรก็ตามมีบันทึกว่าทางคณะกรมการจังหวัดลำปางในยุคนั้น จึงได้เลือกนำ "ไก่ขาว" จากตำนานเมือง และ "มณฑปพระธาตุลำปางหลวง" ซึ่งเป็นโบราณสถานสำคัญที่รอดพ้นจากการทำลายในประวัติศาสตร์สงครามกับพม่า ยุคหนานทิพย์ช้าง มาหลอมรวมเป็นตราประจำจังหวัดเพื่อประกาศถึงอัตลักษณ์ ความเป็นปึกแผ่น และความศรัทธาของชาวลำปางให้เป็นที่ประจักษ์ในระดับชาติ #ซึ่งข้อมูลนี้ไม่จริงเสียทีเดียว
ประเทศไทยตอนนั้นมี 74 จังหวัด โดยจังหวัดชายแดนมี 4 จังหวัดคือ จ.พระตะบอง จ.พิบูลสงคราม จ.ลานช้าง และ จ.จัมปาศักดิ์ โดย จ.ลำปาง ได้รับการพิจารณาตราสัญลักษณ์เป็นลำดับที่ 45 และเป็นจังหวัดสุดท้ายของภาคเหนือ
สัญลักษณ์ที่คณะกรรมการ จ.ลำปาง เสนอไปทางกรมศิลปากรมีคอมเม้นท์กลับมาว่า
“ไก่แจ้สีขาว หงอนแดง แข้งเหลือง เห็นว่าดีแล้วเพราะไก่แจ้เกี่ยวกับนิยายพื้นเมืองของจังหวัดนี้ แต่ไม่ควรทำเฉพาะรูปไก่แจ้เฉยๆ ควรเอาโบราณสถานสำคัญของจังหวัดนี้ประกอบเข้าด้วย คือทำเป็นรูปไก่แจ้อยู่ในซุ้มประตูกำแพงวัดพระธาตุลำปางหลวง เช่นเดียวกับรูปช้างของเชียงใหม่อยู่ในคูหา (ขวงช้าง) ฉะนั้น”
หมายความว่าอะไรครับ ?
หมายความว่าคณะกรรมการจังหวัดส่งรูปไก่แจ้ไปอย่างเดียว กรมศิลปากรเลยออกแบบให้ใหม่ แล้วเดิมคือไก่แจ้ไม่ใช่ไก่เผือกหรือไก่ขาวอย่างที่เราพยายามมองให้เป็นกันทุกวันนี้ด้วย
ทั้ง 74 จังหวัดขณะนั้น มีแค่ไม่กี่จังหวัดที่เลือกเอาสัตว์มาเป็นตราสัญลักษณ์ และเกือบทั้งหมดอยู่ในภาคเหนือ เช่น เชียงใหม่ เชียงรายและแม่ฮ่องสอนเป็นช้าง ,น่าน-โค แพร่-ม้า
ที่เหลือคือตากกับสุพรรณบุรีเป็นพระนเรศวรทรงช้าง จ.พิบูลสงครามเป็นไก่ และ จ.ลานช้างก็เป็นช้าง
นี่อาจเป็นคำตอบจากคำถามในตอนต้นที่ว่าทำไมเราไม่เป็นม้าที่มาตั้งแต่รัชกาลที่ 6 หรือช้างที่ฝรั่งใช้ลากซุงตั้งแต่รัชกาลที่ 4
แอดมินสันนิษฐานว่ากรรมการจังหวัดเราเสนอตราสัญลักษณ์ช้าไปครับ ครั้นจะไปลอกเพื่อนก็โควต้าเต็มมีจังหวัดอื่นใช้เยอะแล้ว
เพราะฉะนั้น ไก่ของ จ.ลำปาง จึงมาจากคัมภีร์ชินกาลมาลีปกรณ์ที่เขียนว่าพระอินทร์แปลงกายมาขันวันเดียวแล้วหายไปเลย
บางท่านอาจบอกว่ามาจากคำว่ากุกกุฏนคร ที่แปลว่าเมืองไก่ แต่ถ้าย้อนกลับไปให้เก่ากว่านั้นเราชื่อเวียงควายมาก่อนครับ
ส่วนชามตราไก่นั้นมาจากจีน ซึ่งไม่เกี่ยวอะไรกับกุกกุฏนครเลย
“ไก่แจ้ หงอนแดง แข้งเหลือง” มาจากไหน แล้วกลายมาเป็นไก่เผือกตั้งแต่เมื่อไหร่ ? นี่ยังเป็นคำถามที่คนลำปางไม่เคยคิดหาคำตอบ
ถามว่าอยากกลับไปใช้ไก่แจ้ หงอนแดง แข้งเหลืองหรือไม่ ผมเชื่อคนลำปางคงไม่อยากเสียเวลากับอะไรแบบนี้ ย้อนไปแก้ก็ไม่มีประโยชน์ใดๆขึ้นมา
เราจึงกลายเป็นจังหวัดที่อาศัยตำนานเป็นหลักจนประวัติศาสตร์ถูกลบหายไปไม่เหลืออะไรให้ย้อนกลับได้มากกว่า 300 ปีเลย
นี่ล่ะครับความจริงที่เจ็บปวดจากการมองสัญลักษณ์ประจำจังหวัดทุกวันนี้
(อ่านว่าด้วยเรื่องตำนานที่เขียนถึงลำปาง ตามลิงค์นี้ประกอบได้ครับ
เอกสารอ้างอิง (References)
กระทรวงมหาดไทย. (2483). ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง กำหนดภาพตราประจำจังหวัด. ราชกิจจานุเบกษา
คณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ. (2544). วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกสาร และสถานที่สำคัญจังหวัดลำปาง. จัดพิมพ์เนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา (บก.). กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว
สรัสวดี อ๋องสกุล. (2546). ประวัติศาสตร์ล้านนา. (พิมพ์ครั้งที่ 4). กรุงเทพฯ: อัมรินทร์. (ข้อมูลบริบทการปฏิรูปการปกครองและวัฒนธรรมล้านนา)
มูลนิธิสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ธนาคารไทยพาณิชย์. (2542). สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ. กรุงเทพฯ: มูลนิธิสารานุกรมวัฒนธรรมไทย. (ข้อมูลเกี่ยวกับตำนานกุกุฏฏะนครและวัดพระธาตุลำปางหลวง)
*****
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
