การเติบโตทางความคิด จิตสำนึก รู้จักผิดชอบชั่วดี มีศลีธรรม ขึ้นอยู่กับการอบรมบ่งนิสัย การขัดเกลา ตั้งแต่ครอบครัว สังคม สิ่งแวดล้อม ไม่ได้ขึ้นอยู่กับความรู้ เพราะความรู้ทำให้คนฉลาด แต่อาจจะขาดจิตสำนึกได้ ถ้าชีวิตเขาอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่เห็นแก่ตัว เขาก็จะเป็นคนฉลาดที่เห็นแก่ตัว แต่ถ้าอยู่ในสิ่งแวดล้อมดี ต่อให้เป็นคนโง่ ก็รู้จักคิด มีสำนึกผิดชอบชั่วดี