เผยบันทึกลับในคุ้มหลวงเจ้าเมืองลำปางองค์สุดท้าย
เพราะเราแทบไม่รู้อะไรเกี่ยวกับชีวิตส่วนตัวของเจ้าผู้ครองนครลำปางเลยนะครับ เรื่องราวภายในคุ้มหลวงหอคำซึ่งถูกปิดเป็นความลับไม่มีการบันทึกเมื่อสิ้นคนรุ่นนั้นความทรงจำทั้งหมดจึงถูกกาลเวลาลบทิ้งไปอย่างทันที
แต่ยิ่งเป็นความลับมันเลยสามารถตอบสนองธรรมชาติของมนุษย์ที่อยากรู้ได้ดีที่สุด
นี่เป็นเรื่องราวที่แอดมินไม่ได้ค้นคว้าเอง พยายามค้นหาหนังสือในหอสมุดแห่งชาติรัชดาภิเษกก็ไม่พบ แต่ปรากฎอยู่ในบทความ “ปริศนาในคุ้มหลวง” ของ ผศ.ไพโรจน์ ไชยเมืองชื่น คณะบริหารธุรกิจและศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา ลำปาง เผยแพร่บนบล็อกส่วนตัวเมื่อปี 2551
โดยอาจารย์เผยว่านำข้อมูลมาจาก #หนังสืออนุสรณ์งานศพ ของครูบุญปั๋น โชติกะกุล (พ.ศ.2453-2537) ครูอาวุโสคนหนึ่งของลำปาง ซึ่งอาจารย์ได้บังเอิญพบเรื่องเกี่ยวพันโดยตรงกับ “พ่อเจ้า” เจ้าบุญวาทย์วงษ์มานิต เจ้าผู้ครองนครลำปางคนสุดท้าย
LampangTimes เอามาเรียบเรียงใหม่และไม่มีเจตนาใดๆที่ไม่ดีต่อผู้ที่มีชื่อปรากฏ แอดมินอยากให้ทุกท่านอ่านเพื่อซึมซับเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ในลำปางโดยไม่ตัดสินใดๆทั้งสิ้นครับ
ในสมัยที่เจ้าบุญวาทย์วงษ์มานิตครองเมืองลำปาง #แม่เฒ่าขันคำ เป็นผู้ชำนาญในการออกแบบผ้าซิ่นตีนจก ทอไหมทองและไหมเงินเป็นผ้าซิ่นสวยงาม จึงมีหน้าที่เป็นผู้สอนการทอผ้าให้แก่ช่างทอประจำโรงทอผ้าของคุ้มหลวง
#บุญหลง ลูกสาวของแม่เฒ่าขันคำจึงต้องติดสอยห้อยตามเข้ามาอยู่ในคุ้มหลวงตั้งแต่อายุเพียง 10 ปี
ลูกสาวของแม่เฒ่า เป็นเด็กสาวหน้าตาดีรูปร่างสูงเพรียวเธอจึงได้รับการคัดเลือกให้เข้าไปฝึกเล่นละครในคุ้มหลวงเหมือนเด็กสาวหน้าตาดีคนอื่นๆอีกมาก
โรงละครภายในคุ้มหลวง “พ่อเจ้า” เจ้าบุญวาทย์วงษ์มานิตและบรรดาเจ้านายมักมาชมการแสดงเป็นประจำ บุญหลงมีโอกาสได้เป็นตัวเอกของการแสดงหลายเรื่อง จึงเป็นที่รู้จักคุ้นเคยของเจ้านายบุตรหลาน
เมื่อแม่เจ้าเมืองชื่น ณ ลำปาง (ราชธิดาเจ้าวรญาณรังษี) ชายาของพ่อเจ้าถึงแก่กรรม ในปี 2447 (***ข้อมูลเรื่องปี พ.ศ.ตรงนี้มีความขัดแย้งหรืออาจจะเข้าใจคลาดเคลื่อนในการเปลี่ยน จ.ศ.มาเป็น ร.ศ. กับ พ.ศ.) ขณะนั้นบุญหลงอายุ 15 ปี ก็ได้เข้ามาเป็นหนึ่งในหม่อมของพ่อเจ้าและได้รับชื่อใหม่ว่า #หม่อมวาทย์
จากบุญหลงกลายเป็นหม่อมวาทย์ #บุญ_วาทย์ เธอปรนนิบัติรับใช้พ่อเจ้าได้หนึ่งปีใน พ.ศ.2444 (***) หม่อมวาทย์ได้ให้กำเนิด “เจ้าหญิงบุษบา ณ ลำปาง” ธิดาคนแรกในคุ้มหลวง ทำให้พ่อเจ้าดีใจอย่างมากประทานบ้านและที่ดินรวมทั้งเงินทองจำนวนหนึ่งให้แก่แม่เฒ่าขันคำ มารดาของหม่อมวาทย์
ภายหลังเมื่อเจ้าหญิงบุษบาอายุ 16 ปีได้สมรสกับเจ้าดรุณดารา ณ ลำพูน และย้ายไปอาศัยอยู่กับสามีที่เมืองลำพูน
หม่อมวาทย์ มีราชธิดา 2 คนคือ
#เจ้าบุษบา ณ ลำปาง (พ.ศ. 2444 - ?) สมรสกับเจ้าดรุณดารา ณ ลำพูน และอีกคนคือ #เจ้าบุษบาร ณ ลำปาง
อาจารย์ไพโรจน์ ผู้เขียนบทความนี้ยืนยันว่าในหนังสืออนุสรณ์งานศพครูบุญปั๋น โชติกะกุล กล่าวถึงการที่พ่อเจ้าได้มอบหมายภารกิจให้แก่หม่อมวาทย์ช่วยเหลือในการส่งกำลังบำรุงทหาร จัดเตรียมเสบียงอาหารและยาไปที่หออะม๊อก ตอนที่เกิดกบฏเงี้ยว จนเมื่อเหตุยุติลงพ่อเจ้าได้ประทานที่นาจำนวน 200 ไร่ที่ตำบลทุ่งห้วยหาญ (ทุ่งฝาย) โดยประกาศต่อหน้าผู้คนทั้งปวงว่า
“เพื่อหม่อมวาทย์จะได้ปลูกข้าวไว้เลี้ยงคน”
สะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญที่พ่อเจ้ามีต่อหม่อมวาทย์อย่างมาก ซึ่งที่บริเวณนี้เรียกกันภายหลังว่า “ห้างโต้งฝาย” ใช้เป็นที่พักผ่อนชั่วคราวของหม่อมวาทย์และมักมีเจ้านายบุตรหลานแวะเวียนมา “กิ๋นข้าวงาย” เป็นประจำ
ช่วงที่หม่อมวาทย์ส่งเสบียงกำลังบำรุงให้ทหาร มีหมอทหารจากกรุงเทพคนหนึ่งหลงรัก เจ้าหญิงอ้ม ณ ลำปาง ธิดาของพ่อเจ้ากับแม่เจ้าเมืองชื่น และมีความสนิทสนมกับหม่อมวาทย์ ส่งผู้ใหญ่มาสู่ขอกับพ่อเจ้าแต่ถูกปฏิเสธ เพราะพ่อเจ้าตั้งใจจะนำเจ้าหญิงไปถวายตัวให้กับรัชกาลที่ 5
การที่หม่อมวาทย์รู้เห็นเป็นใจให้หมอทหารนายนั้นมาสู่ขอเจ้าหญิงอ้ม ทำให้พ่อเจ้าเกิดความขุ่นเคือง
กระทั่งราวปลายปี 2452 แม่เฒ่าขันคำ มารดาของหม่อมวาทย์เกิดล้มป่วยหนัก จึงขออนุญาตไปอยู่ดูแลที่บ้านของมารดาคอยรักษาอย่างใกล้ชิด ในช่วงนั้นเจ้าบุญวาทย์ฯเองก็ต้องเดินทางไปกรุงเทพฯร่วมงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ รัชกาลที่ 5 ซึ่งต้องนั่งเรือไปนานนับเดือน
เรื่องใหญ่ก็คือ อยู่ๆหม่อมวาทย์ได้ให้กำเนิดธิดาคนที่ 2 ที่บ้านของแม่เฒ่าขันคำ โดยในหนังสือระบุว่าหม่อมวาทย์เองก็ไม่ทราบมาก่อนว่ามีลูกติดท้องมาด้วย เมื่อพ่อเจ้ากลับมาถึงลำปาง มีผู้ยุแหย่ว่าลูกที่เกิดไม่ใช่ลูกของพ่อเจ้า
ร่างกายที่ต้องเดินทางด้วยเรือไปกลับลำปาง-กรุงเทพฯยากลำบากส่งผลให้สุขภาพของพ่อเจ้าทรุดโทรม หม่อมวาทย์ก็ถูกกีดกันไม่ให้เข้าพบ
จนพ่อเจ้าต้องเดินทางกลับไปรักษาตัวในกรุงเทพฯใช้เวลานานและบ่อยครั้งขึ้น ในที่สุดพ่อเจ้าได้แนะนำให้หม่อมวาทย์ซึ่งขณะนั้นอายุยังน้อยแต่งงานใหม่ ด้วยเหตุผลว่าจะได้มีผู้ดูแลคุ้มครองและขจัดปัญหาทั้งปวงที่เกิดขึ้น
หม่อมวาทย์จึงได้สมรสใหม่กับนายศรีอู๊ด โชติกะกุล บุตรชายพ่อเลี้ยงหม่องโพขิ่น คหบดีผู้ได้รับสิทธิ์การตั้งบริษัทไฟฟ้าในนครลำปาง ซึ่งมีความสนิทสนมในทางธุรกิจกับพ่อเจ้า และได้ให้กำเนิดบุตรและธิดาเพิ่มอีก 3 คน ชื่อ บุญหยด บุญดำรง และ อำไพพรรณ
ส่วนชีวิตลูกสาวคนที่สองของหม่อมวาทย์กับพ่อเจ้า “เจ้าบุษบาร ณ ลำปาง” ต่อมาต้องเปลี่ยนชื่อเป็น “บุญปั๋น” พออายุได้ 8 ขวบเข้าศึกษาที่โรงเรียนสตรีประจำจังหวัดลำปางหรือโรงเรียนลำปางกัลยาณีในปัจจุบัน ขณะนั้นตั้งอยู่ที่บริเวณบ้านปงสนุก
เมื่ออายุได้ 11 ปี หม่อมวาทย์ได้ส่งไปศึกษาต่อที่โรงเรียนเบญจมราชาลัย กรุงเทพฯ ในแผนกการเรือน มีนายศรีอู๊ด ผู้เป็นสามีไปมอบตัวซึ่งได้เขียนในใบลงทะเบียนว่า “เด็กหญิงบุญปั๋น โชติกะกุล” เป็นธิดาของนายศรีอู๊ด
เมื่อสำเร็จการศึกษา บุญปั๋นได้กลับมาทำงานเป็นครูที่โรงเรียนลำปางกัลยาณี ตั้งแต่ปี พ.ศ.2472-2489 ต่อมาลาออกจากราชการ แต่ยังคงรักการสอนจึงมาเป็นครูที่โรงเรียนพินิจวิทยา จนกระทั่งถึง ปี พ.ศ.2502
บันทึกลับเจ้าชีวิตในคุ้มหลวงก็จบลงตรงนี้ครับ แอดมินไม่ทราบว่าหม่อมวาทย์ เปลี่ยนกลับมาใช้ชื่อเดิม “บุญหลง” หรือไม่
ครูบุญปั๋น ยังได้อาศัยอยู่ในบ้านที่เจ้าบุญวาทย์ประทานให้แม่เฒ่าขันคำจนเสียชีวิตโดยแทบไม่มีใครเรียกว่า “เจ้าบุษบาร ณ ลำปาง” อีกเลย
ในขณะที่เจ้าบุญวาทย์ฯ มีชายาทั้งสิ้น 13 คน มีราชบุตร-ธิดา กับแม่เจ้าเมืองชื่น 5 คน โดยเจ้าศรีนวล ณ ลำปาง เป็นราชธิดาคนที่ 2
เจ้าศรีนวล สมรสกับเจ้าแก้วราชบุตร #แก้วเมืองพวน ณ ลำปาง เมื่อเจ้าบุญวาทย์พิราลัย เจ้าศรีนวลส่งหนังสือมายังสยามเพื่อเปลี่ยนตัวรักษาการผู้ครองนคร โดยต้องการให้สวามีที่เป็นเจ้าราชบุตรขึ้นแทน แต่รักษาการได้แค่ 2 ปีก็ถึงแก่กรรม
ส่วน เจ้าอ้ม ณ ลำปาง ลูกสาวคนสุดท้องในแม่เจ้าเมืองชื่นผู้ไปต้องตาต้องใจนายแพทย์ทหารจากเมืองกรุง ต่อมาสมรสกับ "พันตรี #หลวงไกรเทพสงคราม (แถม จารุจินดา)
บางคนอาจรู้สึกว่าบันทึกลับนี้จบลงที่ความเศร้า แต่แอดมินเชื่อว่าผู้ที่มีนามปรากฏเกือบทั้งหมดพวกท่านน่ามีความสุขดีกับชีวิตที่เหมือนฝันครับ
เพราะเมื่อเวลาผ่านไปสิ่งที่จะเหลืออยู่ก็คือความทรงจำ นี่คือเหตุผลที่เรียบเรียงเรื่องลับในคุ้มหลวงครับ
🌏
ข้อมูลอ้างอิง
“ปริศนาแห่งคุ้มหลวง” ตีพิมพ์ครั้งแรก ใน หนังสือพิมพ์ลำปางนิวส์ ฉบับที่ 187 วันที่ 26 พฤษภาคม-1 มิถุนายน 2551 หน้า 7 โดยอาจารย์ไพโรจน์ ไชยเมืองชื่น
#ครูบุญปั๋น_โชติกะกุล
#บันทึกลับในคุ้มหลวง
#LampangTimes
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
