ด้วยความที่แอดมินอยากรู้เป็นการส่วนตัวว่า “กำแพงเมือง” ลำปาง ถูกกลืนหายไปตั้งแต่เมื่อไหร่ ทำให้ค้นหาข้อมูลจนพบเอกสารประวัติศาสตร์
"ระยะทางไปมณฑลภาคพายัพ" พระพุทธศักราช 2465 ของพระยาสุนทรเทพกิจจารักษ์ (ทอง จันทรางศุ) ซึ่งมีบันทึกตอนหนึ่งเกี่ยวกับกำแพงเมืองลำปาง ในคราวที่เจ้าพระยายมราชเดินทางมาตรวจราชการ
นอกจากกำแพงเมืองแล้วปรากฏว่าพระยาสุนทรเทพกิจจารักษ์ ยังบันทึกถึงสถานที่อีกหลายแห่งแอดมินอ่านแล้วร้องว้าวเลยครับเพราะชัดเจนมากว่าเมื่อเวลาผ่านไป 100 ปี มีอะไรบ้างที่เปลี่ยนไปในลำปาง
ข้อความที่ยกมาจึงเป็นบันทึกที่ปล่อยยาวๆในแต่ละสถานที่เพื่อไม่ให้เสียอรรถรส
LampangTimes ขอพาทุกท่านย้อนกลับไปเมืองลำปางเมื่อ 104 ปีที่แล้ว และเชื่อว่าสิ่งที่เอกสารประวัติศาสตร์เล่มนี้บันทึกไว้หลายคนน่าจะยังไม่ทราบมาก่อนอย่างแน่นอนครับ
#สถานีสบตุ๋ย
เมื่อเจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) เสนาบดีกระทรวงมหาดไทยและคณะเดินทางโดยรถไฟถึงสถานีสบตุ๋ย จ.ลำปาง มีปลัดมณฑลประจำจังหวัดและเจ้านายพื้นเมือง ข้าราชการทั้งทหารและพลเรือนมารับเสนาบดีจำนวนมาก
“สถานีสบตุ๋ยนี้เป็นตึกสองชั้น กว้างขวางพอควร ทางเหนือห่างจากตัวสถานีประมาณ 2 เส้นเศษ [80 เมตร] มีที่พัก (โฮเต็ล) คนเดินทางของกรมรถไฟ เป็นเรือนหลังใหญ่ใต้ถุนสูง มีระเบียงรอบ”
ขึ้นรถยนต์มาเป็นระยะทางประมาณ 150 เส้น [6 กิโลเมตร] ถึงที่พักในเมืองนครลำปาง ที่พักที่ลำปางนี้เขาจัดให้เสนาบดีพักที่บ้านเจ้าเทพธำรง ณ ลำปาง หลานเจ้าบุญวาทยวงศ์มานิต เจ้าผู้ครองนครลำปาง อยู่เยื้องข้ามคนละฟากถนนกับคุ้มเจ้าหลวง เป็นตึก 2 ชั้น ยาวประมาณ 12 วา [24 เมตร] กว้างประมาณ 7 วา [14เมตร] ข้างล่างจัดเป็นที่รับประทานอาหารและรับแขก ข้างบนเป็นห้องนอน ห้องน้ำ นับว่าเป็นตึกที่พอพักสบาย หลังตึกมีชานไปต่อกับเรือนไม้ เป็นทำนองเรือนแถวอีกหลังหนึ่ง
#สะพานรัษฎาภิเษก
ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของสถานีสบตุ๋ย มีสะพานคอนกรีตชื่อสะพานรัษฎา ข้ามเชื่อมต่อกับฝั่งขวา สะพานรัษฎานี้สร้างเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2460 ยาวประมาณ 50 วา [100 เมตร] กว้าง 2 วา [4 เมตร] เป็นสะพานชนิดที่มีโค้งข้างบนตลอดสะพานมีอยู่ 4 โค้ง เป็นสะพานมั่นคงแข็งแรงมาก ปรากฏว่าบางปีในฤดูน้ำมีไม้ซุงไหลลงมาขัดอยู่ที่สะพานนับได้หลายพันต้น บางต้นแรงน้ำพุ่งข้ามสะพานไป บางต้นโดนสะพานจนซุงหักถ้าไม่แข็งแรงจริง ๆ สะพานก็คงพังเสียแล้ว
• หมายเหตุ
สะพานรัษฎาภิเศก เดิมเป็นโครงสร้างไม้ สร้างขึ้นสมัยเจ้านรนันทไชยชวลิต เพื่อเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ในโอกาสทรงครองสิริราชสมบัติครบ 25 ปี (รัชดาภิเษก) พ.ศ. 2436 ในการนี้จึงทรงพระราชทานนามสะพานว่ารัษฎาภิเศก
ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 2444 สะพานได้หักพังลงมาเจ้าบุญวาทย์วงษ์มานิตจึงขอพระราชทานเงินมาสร้างสะพานใหม่ เป็นสะพานไม้เสริมเหล็ก พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นครไชยศรีสุรเดช เสด็จมาทรงเปิดสะพานเมื่อ พ.ศ. 2448 แต่ก็ได้พังลงอีกครั้งใน พ.ศ.2458 จึงมีการเสนอขึ้นไปว่า ...ควรทำอย่างแฟโรกอนกริตเสียทีเดียว.. จึงเริ่มสร้างสะพานอีกครั้งใน พ.ศ. 2459 แล้วเสร็จ พ.ศ. 2460 เป็นสะพานคอนกรีตเสริมเหล็กทาสีขาวเป็นรูปทรงโค้งคันธนูรวม 4 โค้ง
#บรรยากาศตลาดจีนช่วงสุดท้าย
ในเมืองตอนใต้ลำน้ำวัง มีตลาดของสด เป็นตลาดที่เขื่องอยู่ ออกแต่เวลาเช้าตรู่ ประชุมทั้งผู้ซื้อผู้ขายตั้ง 1,000 คน พอ 8 โมงผู้คนก็ซา มีตลาดขายของเครื่องอุปโภคต่าง ๆ แต่โดยมากเป็นของต่างประเทศ ส่งจากกรุงเทพฯ ที่เป็นของทำพื้นเมืองก็มีแต่ผ้าซิ่น (เขาว่าซิ่นที่นี่ดี แต่ซิ่นผ้าไหมสู้เชียงใหม่ไม่ได้) กับโรงเย็บเครื่องหนังเช่นกระเป้าหนังและรองเท้า เป็นต้น ทำได้ดีพอใช้ ราคาก็ไม่สู้แพง
ข้อที่น่ายินดีนั้นผู้จัดการและคนงานเป็นคนไทยทั้งนั้น ส่วนทุนรอนถึงชาวต่างประเทศจะมีอยู่ด้วย เท่าที่เป็นของไทยก็มากเหมือนกัน มีโรงฉายภาพยนตร์ ศาลากลาง ศาลมณฑล โรงพักตำรวจภูธร ที่ว่าการอำเภอ ที่ทำการไปรษณีย์โทรเลข (อยู่ใกล้ตลาด) จวนปลัดมณฑล ที่พักข้าราชการ (ที่พักแขก) คุ้มเจ้าบุญวาทย์เจ้าผู้ครองนคร โรงเรียนบุญวาทวงษ์อนุกูล ซึ่งเป็นโรงเรียนรัฐบาลประจำจังหวัด และโรงเรียนบุญวาทย์วิทยาลัย เรือนจำ เหล่านี้อยู่ในกำแพงเมืองทั้งสิ้น
#เริ่มยุคมณฑลเทศาภิบาล
ศาลากลางจังหวัดลำปาง เป็นเรือนไม้ 2 ชั้น ชักแถวเป็น 4 เหลี่ยม หลังขวางกลางไว้หน้าจั่วให้เห็นเป็นมุข ทำนองแบบกระทรวงมหาดไทยแต่ย่อมกว่า แต่สำหรับเป็นศาลากลางแล้วกว้างพอบรรจุเจ้าพนักงานได้ทุกแผนกและมีทั้งห้องรับแขก ห้องประชุมรวมอยู่ด้วย
ที่ว่าการอำเภอเมือง ก็เป็นเรือนไม้ถาวรตามแปลนของกระทรวงมหาดไทยรุ่นกลาง
#กำแพงเมือง
“กำแพงเมืองนี้โดยยาวตามน้ำวัดประมาณ 32 เส้น (6,400 เมตร) กว้างประมาณ 25 เส้น (5,000 เมตร) ไม่ได้เห็นตลอด แต่ไม่ใช่รูปสี่เหลี่ยม เพราะได้เห็นทางทิศใต้ย่อมุม เชิงเทินหนาประมาณ 1 วา ( 2 เมตร) สูงประมาณ 6 ศอก (3 เมตร) ไม่ใช่เสมาอย่างกำแพงเมืองนครราชสีมา เป็นลูกป้อมรอบกำแพง มีป้อมอยู่ตามมุมกำแพง มีประตู 4 ประตู กับมีคูล้อมรอบกำแพง คูกว้างประมาณ 10 วา (20 เมตร) เพลาที่ไปนั้นน้ำในคูแห้ง สังเกตคูเมืองครั้งกระโน้นก็จะมั่นคงแข็งแรงมากอยู่...”
เรือนจำนั้นเป็นเรือนจำครั้งเก่า ที่คุมขังนักโทษเป็นโรงไม้เตี้ย ๆ ชำรุดทรุดโทรมมากแล้ว กำลังดำริกันว่าจะย้ายไปไว้ทางมุมกำแพงเมือง (ข้างนอกกำแพง) ทางด้านตะวันออกเฉียงใต้ เดี๋ยวนี้ได้ก่อกำแพงเกือบจะแล้ว แต่สถานที่ต่าง ๆ ยังหาได้ลงมือก่อสร้างไม่
*หมายเหตุ
ปัจจุบันคือบริเวณสี่แยกธนาคารออมสินสาขาลำปาง เรือนจำแห่งนี้มีมาอย่างน้อยสมัยเจ้าหลวงไชยวงศ์ (พ.ศ. 2369 - 2380) เจ้าผู้ครองนครลำปางองค์ที่ 6 ต่อมาในสมัยเจ้าหลวงบุญวาทย์วงมานิต จึงย้ายคุกออกนอกเมือง
"มีวัดอีกหลายวัด แต่ที่ควรดูอยู่บ้างนั้น คือวัดบุญวาทย์วิหารเป็นวัดที่เจ้าบุญวาทย์ เจ้าผู้ครองนครลำปางสถาปนาขึ้น ถึงจะเป็นวัดใหม่ก็ไม่มีวัดในกำแพงเมืองน่าดูกว่านั้น แต่ถ้าจะเอามาเทียบกับวัดในกรุงเทพแล้ว ก็ไม่ประหลาดเลย"
#รอบนอกกำแพงเมือง
นอกกำแพงทางทิศตะวันตกของเมือง มีสโมสรของชาวต่างประเทศ (ฝรั่งเศส) มีสนามสำหรับกีฬาต่าง ๆ กว้างใหญ่มาก [สันนิษฐานว่าเป็นข่วงโปโล]
นอกกำแพงด้านใต้ของเมืองมีสโมสรเสือป่า ตัวสโมสรเป็นเรือนไม้สักรูปร่างทำนองเดียวกับที่ว่าการอำเภอ บริเวณสโมสรประมาณ 10 เส้น [400 เมตร] 4 เหลี่ยม
รอบนอกบริเวณทางด้านเหนือมองเห็นกำแพงเมืองทางด้านตะวันตก ตะวันออกทิศใต้ มีทุ่งนาล้อม และมีม่อน (โคก) มีวัดเงี้ยวตั้งบนม่อนมีสนามอากาศยานเป็นที่อากาศโปร่งและงาม นอกกำแพงเมืองทางด้านตะวันออกเป็นที่ตั้งกรมทหารราบที่ 18 ภูมิที่เป็นโคกและกว้างขวางพอแก่การ ด้านเหนือโรงทหารตกลำน้ำวัง
เมืองทางฝั่งขวาด้านเหนือลำแม่น้ำวังก็มีถนนหนทางตามการ แต่การบำรุงสู้ทางฝั่งซ้าย (ด้านใต้ทางที่ตั้งเมือง) ไม่ได้
สถานที่นอกเมือง คือ ฝั่งขวา (ทางด้านเหนือ) ซึ่งควรจะกล่าวคือเมื่อข้ามสะพานรัษฎาแล้วเลี้ยวทางซ้ายมือไปตามถนนริมลำน้ำ มีโรงเรียนสตรีประจำจังหวัดปงสนุก (เขียนตามป้ายโรงเรียน แต่ให้พึงเข้าใจว่า โรงเรียนปงสนุกเป็นโรงเรียนประจำจังหวัด ไม่ใช่ปงสนุกเป็นชื่อจังหวัด) โรงเรียนสตรีของชาวอเมริกันโรงพยาบาลมิสชันนารี โรงเรียนแกนเนกแมคเคนชี (ของคณะมิชชันนารี) โรงฟอกหนัง
เมื่อข้ามสะพานรัษฎาไปทางฝั่งขวาแล้วตรงไปประมาณ 2 เส้น [80เมตร] เลี้ยวถนนทางขวามือ มีโรงทอผ้า (ของเจ้าบุญวาทย์วงษ์มานิต) วัดพระแก้ว
โรงเรียนสตรีปงสนุกเป็นเรือนไม้จริงชั้นเดียวค่อนข้างทรุดโทรมและโย้บ้างแล้ว
โรงเรียนสตรีอเมริกันเป็นเรือนไม้ 2 ชั้น แต่คับแคบอยู่สักหน่อยเพราะนักเรียนมาก วิชาที่สอน สอนตามหลักสูตรของกระทรวงศึกษาธิการ มีการเก็บเงินค่าเล่าเรียนบ้างตามฐานานุรูปของนักเรียน แต่ไม่เกินเดือนละ 3 บาท
เขาหัดให้นักเรียนเล็ก ๆ ร้องเพลง ๆ หนึ่ง ซึ่งข้าพเจ้าขอให้ชื่อในที่นี้ว่า เพลงทำนา ร้องตั้งแต่เริ่มต้นแต่การไถ หว่าน ปักดำ เกี่ยว เก็บ ตลอดจนการสี ซ้อมและหุง เวลาร้องมีแสดงกิริยาท่าทางไปตามด้วย เช่น หว่านก็ทำท่าหว่าน ปักดำก็ทำท่าปักดำ เป็นต้น
ร้องเป็นทำนองเพลงฝรั่ง เพลงชนิดนี้น่าคิดอยู่บ้างว่าเราควรจะให้มีมากขึ้นในโรงเรียนต่าง ๆ หรือไม่ เพราะเป็นการฝึกหัดน้ำใจเด็ก ๆ ให้ระลึกถึงการทำมาหากินตามภูมิลำเนาต่อไปในภายหน้า เป็นการช่วยเหลือไม่ให้เข้าใจผิดไปว่า เมื่อเรียนหนังสือรู้หนังสือแล้ว จะประกอบการทำมาหากินตามภูมิลำเนาไม่ได้
#โรคภัยยอดนิยมของคนลำปาง
โรงพยาบาลมิศชันนารี [เขียนตามบันทึก] เป็นเรือนไม้ชั้นเดียว ใต้ถุนสูง มีหลายหลังมีห้องผสมยา ห้องผ่าตัด ห้องนอนสำหรับคนไข้ เรือนสำหรับคลอดบุตร มียาและเครื่องมือสำหรับแพทย์อย่างบริบูรณ์ มีคนไข้ประจำอยู่หลายคน มีโรคไข้มากกว่าโรคอื่น
ที่โรงพยาบาลนี้เขาเก็บลูกนิ่วที่ได้ผ่าออกจากหญิงและชายที่เป็นโรคนิ่วมาก บางลูกโตขนาดเท่าไข่ห่าน มีลูกหนึ่งซึ่งมีเข็มเสียบผมผู้หญิงติดอยู่ด้วย เป็นเครื่องแสดงว่า คนเมืองนี้เป็นโรคนิ่วกันมาก มูลเหตุน่าจะเกิดจากน้ำ และอาหารบางอย่าง
#โรงฟอกหนังในโรงเรียนเคนเน็ตฯ
โรงฟอกหนังเป็นโรงอย่างกำมะลอสำหรับการก่อสร้างตัวโรงนั้นดูจะไม่ต้องลงทุนรอนมากนัก แต่เครื่องจักรน่าดูอยู่บ้าง มีพร้อมตั้งแต่เครื่องขูดหนังให้บาง เครื่องทำหนังให้นิ่ม ตลอดจนเครื่องขัดให้มัน นับว่าเขาทำได้สำเร็จเป็นอย่างดี ถึงรูปการจะไม่ใหญ่โตก็พอดีแก่การที่จะหาหนังในท้องที่มาฟอกได้โดยไม่ต้องหยุดมือ ใช้หนังสดโดยมาก
*หมายเหตุ
ละกอนบอยสกูล เปิดสอนวิชาสายอาชีพ เช่น การเกษตร การฟอกหนัง ปั่นด้าย ปั้นหม้อ เป็นต้น
#โรงทอผ้าเจ้าบุญวาทย์
โรงทอผ้าเป็นเรือนไม้จริง 2 ชั้น ยาวประมาณ 18 วา [36 เมตร] กว้างประมาณ 8 วา [16 เมตร] ตั้งเครื่องทอผ้าชั้นล่าง มีเครื่องทอผ้าชนิดกระตุกด้วยมือ (แบบญี่ปุ่น) อยู่ประมาณ 40 เครื่อง แต่คนทอในเวลาที่ได้ไปเห็นนี้มีประจำเครื่องไม่ถึงครึ่งน่าจะเป็นเพราะท่านเจ้าของพิราลัยเสีย บุตรผู้ได้รับกรรมสิทธิ์ยังไม่ทันจะจัดการให้ดีขึ้นก็เป็นได้ ถ้าหากว่าโรงทอผ้านี้จะโทรมลงไปยิ่งกว่านี้ หรือจนตั้งไม่ติดก็จะเป็นที่น่าเสียดาย เพราะยังไม่เคยเห็นมีโรงทอผ้าของคนไทยโรงใดที่ใหญ่โตเท่านี้
#สภาพบ้านเมืองลำปาง
เพราะเหตุที่จังหวัดลำปางเป็นจังหวัดใหญ่มีถนหนหนทางมากจึงมีรถม้าและการค้าขายรถยนต์ทั้งเป็นรถรับจ้างและใช้สอยส่วนตัวมาก น่าประหลาดใจอยู่อย่างหนึ่งที่ไม่เห็นรถลากเลย ข้าพเจ้าได้ไปถามพวกพื้นเมือง เขาบอกว่าได้เคยมีผู้ตั้งบริษัทรถลากขึ้นครั้งหนึ่งเหมือนกัน พวกสตรีชาวเมืองไม่มีใครขี่ เพราะรังเกียจว่าตัวเป็นหญิง ให้ชายลากรถให้นั่งเป็นบาป ข้างฝ่ายชายพื้นเมืองก็เลยไม่ขี่ตามผู้หญิงไปด้วย บริษัทขาดทุนเป็นอันต้องเลิก ได้ความดังนี้เท็จจริงอย่างไรขอยกไว้ให้ผู้ที่บอกเล่าข้าพเจ้านั้นเถิด
#สภาพสังคมและเศรษฐกิจ
เอกสารฉบับนี้บรรยายถึงสภาพสังคม วิถีชีวิต และความเชื่อของราษฎรในมณฑลภาคพายัพ ทำให้เห็นถึงอิทธิพลของพระพุทธศาสนาและความเชื่อดั้งเดิมในการนับถือผี รวมทั้งการเผยแผ่ศาสนาคริสต์ในล้านนา
ความเชื่อเรื่องผี ดังกล่าวถึงชาวเชียงใหม่ที่หันไปเข้ารีต เพราะถูกใส่ความว่าเป็นผีปอบ (ผีกละ) ว่า
...คนทางฝั่งนี้นับถือคฤศตังมาก ตามที่เล่ากันว่า แต่เดิมเกิดความนิยมกันอย่างหนึ่งว่าหญิงหรือชายคนใดที่ไม่ใช่เชื้อเจ้าถ้าเป็นผู้ที่สะสวยกว่าหมู่ มักจะถูกเกณฑ์ให้เป็นฝีปอบและถูกขับให้ออกไปอยู่ห่างจากที่ประชุมชน ฝั่งซ้าย (ตะวันออก) ในเวลานั้นยังไม่เจริญอย่างเดี๋ยวนี้ พวกนี้จึงได้ออกมาอยู่ทางฝั่งนี้มาก
เมื่อชาวอเมริกันได้ขึ้นมาตั้งสอนศาสนาคฤศตัง จึงได้เริ่มอุดหนุนคนพวกนี้ ทั้งด้วยทุนรอนที่จะทำกิน ให้ความรู้และหาอุบายต่าง ๆ ให้เห็นว่าขลัง ขับฝีปอบให้ออกจากพวกนั้นได้ แล้วคนพวกนี้เองที่ได้เป็นกำลังช่วยชาวอเมริกันประกาศศาสนามาจนเวลานี้...
การกล่าวหาบุคคลว่าเป็นผีนั้น นับเป็นวิธีการขับคนออกจากสังคมประเภทหนึ่ง บางรายเป็นโรคที่ไม่รู้สาเหตุ แพทย์พื้นบ้านไม่สามารถรักษาได้ก็ถูกตั้งข้อสงสัยว่าเป็นผีแล้ว ความกลัวจากความเชื่อนี้เองเป็นเหตุให้เกิดการขับไล่ผู้ป่วยเหล่านี้ออกจากสังคม แต่ในทางกลับกัน เมื่อผู้ป่วยเข้ารับการรักษาจากมิชชันนารีกลับหายเป็นปกติ จึงทำให้ผู้คนเกิดศรัทธาและเข้ารีตเป็นจำนวนมาก
☆☆☆☆☆
ขอบคุณข้อมูลจาก
เอกสารประวัติศาสตร์เรื่อง ระยะทางไปมณฑลภาคพายัพพระพุทธศักราช 2465 เรียบเรียงโดย พระยาสุนทรเทพกิจจารักษ์ (ทอง จันทรางศุ) เป็นเอกสารทรงคุณค่าทางการเมืองการปกครอง ภูมิศาสตร์ และประวัติศาสตร์ ลักษณะเป็นบันทึกการเดินทางครั้งผู้เขียนติดตามเจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) เสนาบดีกระทรวงมหาดไทยตรวจราชการมณฑลภาคพายัพ เมื่อปลาย พ.ศ. 2465 (นับตามปฏิทินแบบเก่าที่ถือวันที่ 1 เมษายนเป็นวันขึ้นปีใหม่)
การเดินทางในช่วงขาไป โดยสารรถไฟจากพระนครถึงเชียงใหม่ และขากลับได้ล่องเรือตามลำน้ำปิงจากเชียงใหม่จนถึงนครสวรรค์ ระหว่างทางได้พรรณนาถึงสภาพบ้านเมือง สถานที่ราชการ ตลอดจนสถานที่สำคัญในมณฑลภาคพายัพ รวมถึงบางส่วนของมณฑลพิษณุโลก และมณฑลนครสวรรค์ เอกสารทางประวัติศาสตร์ฉบับนี้แสดงให้เห็นถึงพัฒนาการของบ้านเมือง และสภาพชีวิตความเป็นอยู่ของราษฎรในบริเวณภาคเหนือของประเทศไทย ในระยะเวลาที่ปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาลได้ชัดเจนยิ่งขึ้น
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม จึงดำเนินการตรวจสอบและจัดพิมพ์เพื่ออนุรักษ์และเผยแพร่เอกสารสำคัญทางประวัติศาสตร์ดังกล่าว โดยได้รับความอนุเคราะห์จากศาสตราจารย์พิเศษ ธงทอง จันทรางศุ ทายาทของพระยาสุนทรเทพกิจจารักษ์(ทอง จันทรางศุ) ตรวจสอบความถูกต้องของเนื้อหา
#ลำปางเมื่อร้อยปีที่แล้ว
#LampangTimes
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
