โขน
ตอนที่ 529 : สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช
ในปี พ.ศ. 2319 เมื่อคราวงานพระเมรุสมเด็จพระพันปีหลวง กรมพระเทพามาตย์ ที่วัดบางยี่เรือนอก (วัดอินทารามวรวิหาร) สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงให้มีการมหรสพเป็นเวลา 3 วัน หนึ่งในนั้นมีการแสดง "โขน" รวมอยู่ด้วย ดังปรากฏใน "ประชุมหมายรับสั่ง ภาคที่ 1 สมัยกรุงธนบุรี" เอาไว้ว่า
"กลางวัน โขน หลวงอินทรเทพ 1 โขนขุนราชเสนี 1 (รวม) 2 โรงๆละ 7 ตำลึง วันละ 14 ตำลึง 3 วัน 2 ชั่ง 2 ตำลึง" (1 : 7)
ต่อมาในปีเดียวกัน พ.ศ. 2319 ทรงให้มีการแสดงโขนในงานพระเมรุกรมขุนอินทรพิทักษ์ (พระญาติผู้ใหญ่) เป็นเวลา 7 วัน และในงานพระเมรุพระเจ้านราสุริยวงศ์ เจ้าเมืองนครศรีธรรมราช เป็นเวลา 3 วัน ดังหลักฐานที่กล่าวแล้วความว่า
"พระศพกรมขุนอินทรพิทักษ์ กลางวัน เดิม โขนโรงใหญ่ 2 โรง ๆ ละ 7 ตำลึงวันละ 14 ตำลึง 7 วันเงิน 4 ชั่ง 18 ตำลึง หว่างระทา โขน 2 โรง" (1 : 27)
"พระเจ้านราสุริยวงษ์ เครื่องเล่น กลางวัน โขนโรงใหญ่ 2 โรง ๆ ละ 7 ตำลึง วันละ 14 ตำลึง 3 วัน เงิน 2 ชั่ง 2 ตำลึง หว่างระทา โขน 2 โรง" (1 : 27)
ต่อมาในปี พ.ศ. 2320 ในงานพระพระราชทานเพลิงพระศพหม่อมเจ้าเสง พระบรมวงศานุวงศ์ ศพพระยาสุโขทัย เจ้าเมืองสุโขทัย และศพพระยาพิชัยไอศวรรย์ เสนาบดีกรมท่า มีการแสดงโขนเป็นเวลา 3 วัน ดังหลักฐานที่กล่าวแล้วความว่า
"กลางวัน โขนโรงใหญ่ 2 โรง ๆ ละ 7 ตำลึง เงิน 14 ตำลึง หว่างระทา โขน 2 โรง" (1 : 31)
ต่อมาในปี พ.ศ. 2322 เมื่อคราวเสด็จรับพระแก้วมรกตจากพระตำหนักบางธรณี แขวงเมืองนนทบุรี ลงมายังพระราชวังกรุงธนบุรี มีการแสดงโขนรวมอยู่ในกระบวนเรือด้วย ดังหลักฐานที่กล่าวแล้วความว่า
"แห่หน้าเครื่องเล่น โขนลงสามป้าน หลวงรักษาสมบัติ 1" (1 : 36)
จากนั้นเมื่อคราวสมโภชพระแก้วมรกตในปีเดียวกัน พ.ศ. 2322 ทรงให้มีการแสดงโขนเป็นเวลา 7 วัน ดังหลักฐานที่กล่าวแล้วความว่า
"เครื่องเล่นท้องนา กลางวัน โขนหลวงรักษาสมบัติ 1 ขุนอินทรพิทักษ์ 1 (รวม) 2 โรง 7 ชั่ง" (1 : 44)
"ระหว่างระทา โขน หมื่นเสนาะภูบาล 5" (1 : 44)
ต่อมาในปี พ.ศ. 2323 เมื่อคราวงานพระเมรุเจ้าจอมมารดาฉิมใหญ่ ทรงให้มีการแสดงโขนเป็นเวลา 3 วัน พร้อมให้เพิ่มราคาจากวันละ 7 ตำลึง ขึ้นเป็น 10 ตำลึง ดังหลักฐานที่กล่าวมาแล้วว่า
"จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า โขนโรงใหญ่เดิมวันละ 7 ตำลึง ขึ้นวัน ละ 3 ตำลึง เป็นวันละ 10 ตำลึง ตามอย่างฉลองพระแก้ว โขนหนังหว่างระทานั้นโรงหนึ่ง" (1 : 49)
สำหรับข้าราชการที่มีหน้าที่ดูแลรับผิดชอบการแสดงโขน มีปรากฏชื่อดังที่กล่าวไปข้างต้นจำนวน 5 ท่าน ประกอบด้วย หลวงอินทรเทพ เจ้ากรมพระตำรวจใหญ่ซ้าย หลวงรักษาสมบัติ เจ้าพนักงานกองฎีกากรมท่า ขุนราชเสนี เจ้ากรมอาสาใหม่ ขุนอินทรพิทักษ์ เจ้ากรมในสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอินทรพิทักษ์ (เจ้าฟ้าจุ้ย) และหมื่นเสนาะภูบาล เจ้ากรมปี่พาทย์ขวา
นอกจากนี้บทละครเรื่องรามเกียรติ์ในสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชที่ทรงเริ่มพระราชนิพนธ์ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2313 ทรงแทรกบทเพลงหรือดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดงโขนไว้เป็นจำนวนมาก อาทิ สาธุการ เชิดปฐม เสมอ ตะบองกัน และกราวรำ ดังปรากฏใน "บทละครรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์ สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี" เอาไว้ว่า
"เป็นกรรมทำมาแต่ไร ให้พรไปโดยยินดี
ฯ สาธุการ 6 คำ ฯ" (2 : 7)
"เสนารับสั่งเดิมที ไปจัดรี้พลโยธา
ฯ เชิดปฐม ฯ" (2 : 9)
"พระรามเห็นเรียกน้องพลัน พากันออกทัองพระโรงชัย
ฯ เสมอ ฯ" (2 : 10)
"พระพรตเห็นต้องมัดไป ตัดด้วยพระขรรค์ชัยมิช้า
ฯ ตะบองกัน ฯ" (2 : 16)
"พระลบซ้ำโบยราญรอน อ้ายวานรตายแล้วพี่ยา
ฯ กราวรำ 4 คำ ฯ" (2 : 21)
จากข้อมูลข้างต้น สะท้อนให้เห็นว่า "โขน" ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ยังได้รับการปกปักรักษาไว้อย่างดีเยี่ยม มรดกอันทรงคุณค่านี้จึงยังคงความงดงาม และสืบทอดการแสดงมาจนถึงปัจจุบันนั้นเอง
บรรณานุกรม
(1) ประชุมหมายรับสั่ง ภาคที่ 1 สมัยกรุงธนบุรี. กรุงเทพมหานคร : คณะกรรมการพิจารณาและจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี, 2523
(2) ตากสินมหาราช, สมเด็จพระเจ้า. บทละครรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์ สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี. พระนคร : พิมพ์ในงานศพนายอาคม อินทรโยธิน, 2484
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
