Blockdit Logo (Mobile)
OnTheBridge - Explore Our Digital Magazine
•
26 ต.ค. เวลา 08:49 • การเกษตร
BangkokThailand

ใบกะเพรากับคำถามที่ยังไม่มีคำตอบ: เรารู้จัก 'การคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่' ดีพอหรือยัง ?

เมื่อกระทรวงเกษตรฯ สั่งสอบการจดทะเบียนกะเพรา 4 สายพันธุ์ของซีพีแรมภายในหนึ่งสัปดาห์ ผู้อ่านหลายคนสงสัยว่าการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่หมายถึงอะไร กระทบใคร และมีข้อจำกัดตรงไหน บทความนี้เรียงสิ่งที่ตรวจเทียบได้จากหลายแหล่ง และบอกด้วยว่าอะไรยังไม่มีคำตอบ
หนึ่งสัปดาห์ที่กระทรวงเกษตรฯ สั่งสอบ 'กะเพรา'
รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ สุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ สั่งให้กรมวิชาการเกษตรตรวจสอบคำขอคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ของบริษัทซีพีแรม จำกัด ซึ่งครอบคลุมกะเพรา 4 สายพันธุ์ โดยให้เวลาหนึ่งสัปดาห์ สิ่งที่ขอให้ตรวจมีทั้งความถูกต้องตามกฎหมาย และคำถามว่าพันธุ์ใหม่ทั้งสี่ซ้ำกับกะเพราพื้นเมืองที่มีบันทึกอยู่ในฐานข้อมูลวิจัยของทางการหรือไม่
ปัจจุบันมีกะเพราที่ได้รับความคุ้มครองตามพระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 รวม 5 สายพันธุ์ เป็นของซีพีแรม 4 สายพันธุ์ ชื่อแก้วจุรี 01, 02, 03 และ 04 และของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์อีก 1 สายพันธุ์ ผู้เขียนมองว่า ตัวเลขนี้ช่วยตั้งหลักได้ว่า เรื่องที่กำลังตรวจสอบคือกะเพราที่จดทะเบียนไว้ไม่กี่สายพันธุ์ ไม่ใช่กะเพราทั้งประเทศ
ซีพีแรมไม่ได้จำหน่ายเมล็ดพันธุ์ทั้ง 4 สายพันธุ์ให้ประชาชนทั่วไป แต่ปลูกผ่านเกษตรกรในเครือข่าย เพื่อส่งผลผลิตเข้าโรงงานของบริษัท ผู้บริหารบริษัทแถลงว่าไม่ได้มีวัตถุประสงค์เพื่อขายเมล็ดพันธุ์
ภาพประกอบเชิงสัญลักษณ์ สร้างโดย AI ไม่ใช่ภาพจากเหตุการณ์จริง
ทำไมใบกะเพราถึงกลายเป็นเรื่องใหญ่
ผู้ปลูกและผู้ค้ากะเพราในหลายพื้นที่กังวลเรื่องสิทธิในการปลูก ขยายพันธุ์ เก็บเมล็ดไว้ใช้ต่อ และขายกะเพราต่อไป
ฝั่งรัฐตอบว่า ประชาชนยังปลูก เก็บใบขาย ทำอาหาร และแปรรูปกะเพราทั่วไปได้ตามปกติ และเก็บเมล็ดไว้ปลูกต่อในรอบถัดไปได้ภายใต้เงื่อนไขของกฎหมาย ข้อจำกัดอยู่ที่การนำเมล็ดพันธุ์ของสายพันธุ์ที่ได้รับความคุ้มครองไปผลิตและจำหน่ายเป็นการค้า ซึ่งกรมวิชาการเกษตรระบุว่ากระทบสิทธิของผู้ทรงสิทธิ ส่วนรัฐมนตรีสรุปสั้น ๆ ว่าห้ามนำพันธุ์ที่ได้รับความคุ้มครองไปขายต่อ กรมฯ ย้ำให้แยกสองเรื่องนี้ออกจากกัน และไม่ควรเหมารวมว่าเมล็ดกะเพราทุกชนิดห้ามเก็บหรือห้ามขายต่อ
ผู้เขียนมองว่า ความสับสนส่วนหนึ่งน่าจะมาจากคำว่า "คุ้มครอง" ซึ่งในกรณีนี้หมายถึงสิทธิเหนือสายพันธุ์ที่ปรับปรุงขึ้นใหม่ ไม่ได้หมายถึงการห้ามปลูกกะเพราโดยทั่วไป
ภาพประกอบเชิงสัญลักษณ์ สร้างโดย AI ไม่ใช่ภาพจากเหตุการณ์จริง
แกะหลักเกณฑ์: ได้สิทธิในพันธุ์ใหม่ ไม่ได้แปลว่าได้สิทธิเหนือกะเพราทุกต้น
กรมวิชาการเกษตรอธิบายว่า สิทธิเกิดเฉพาะกับพันธุ์ที่ปรับปรุงขึ้นใหม่และผ่านเกณฑ์ตรวจสอบของกรมเท่านั้น ไม่กระทบสายพันธุ์ดั้งเดิม พันธุ์พื้นเมือง หรือพันธุ์ทั่วไปที่เกษตรกรปลูกกันอยู่ ตัวกฎหมายแยกไว้เช่นกัน พระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ให้ความหมายของ "พันธุ์พืชพื้นเมืองทั่วไป" ว่าเป็นพันธุ์พืชที่กำเนิดในประเทศหรือมีอยู่ในประเทศซึ่งใช้ประโยชน์อย่างแพร่หลาย และรวมถึงพันธุ์พืชที่ไม่ใช่พันธุ์พืชใหม่ ตัวบทกฎหมายและกฎกระทรวงที่เกี่ยวข้องเปิดให้อ่านได้ที่เว็บไซต์กระทรวงเกษตรและสหกรณ์
แก้วจุรีพัฒนามาจากกะเพราพื้นเมืองสายพันธุ์หนึ่ง โดยใช้สารเคมีชักนำให้ชุดโครโมโซมเพิ่มขึ้น ร่วมกับการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ จนได้ใบใหญ่ขึ้นตามความต้องการของบริษัท กรมวิชาการเกษตรและซีพีแรมระบุตรงกันว่าพัฒนาร่วมกับมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
ซีพีแรมยื่นคำขอคุ้มครองแก้วจุรี 01 เมื่อวันที่ 3 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2566 ช่วงคุ้มครองของทั้งสี่สายพันธุ์อยู่ระหว่าง พ.ศ. 2567 ถึง 2579 รวม 12 ปี
กฎหมายไทยให้อายุการคุ้มครอง 12 ปีกับพืชที่ให้ผลผลิตตามลักษณะประจำพันธุ์ได้ภายในสองปีหลังปลูก กรมวิชาการเกษตรเทียบไว้ว่า อนุสัญญา UPOV 1991 กำหนดขั้นต่ำโดยทั่วไปไม่น้อยกว่า 20 ปี และไม่น้อยกว่า 25 ปีสำหรับไม้ยืนต้นและองุ่น ซึ่งตรงกับข้อความในมาตรา 19 ของอนุสัญญา
ประกาศของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์กำหนดชนิดพืชที่ขอจดทะเบียนเป็นพันธุ์พืชใหม่ได้รวม 107 รายการใน 6 กลุ่ม กะเพราอยู่ในกลุ่มพืชผัก ร่วมกับพืชอื่นอย่างข้าว พริก ทุเรียน และกล้วยไม้ กฎหมายยังกำหนดให้ผู้ที่เก็บ จัดหา หรือรวบรวมพันธุ์พืชพื้นเมืองทั่วไปหรือพันธุ์พืชป่าเพื่อปรับปรุงพันธุ์ในทางการค้า ต้องได้รับอนุญาตและทำข้อตกลงแบ่งปันผลประโยชน์
ภาพประกอบเชิงสัญลักษณ์ สร้างโดย AI ไม่ใช่ภาพจากเหตุการณ์จริง
เสียงที่ยังเห็นต่าง
สมาคมการค้าเมล็ดพันธุ์ไทยระบุว่า ตลาดยังมีทางเลือกเมล็ดพันธุ์กะเพรามากกว่า 300 สายพันธุ์ และเกษตรกรมีเสรีภาพในการเลือกซื้อพันธุ์ที่เหมาะกับพื้นที่ ปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ระบุตัวเลขเดียวกัน เครือซีพีก็ระบุเช่นนี้ในแถลงการณ์ที่สื่อเผยแพร่เมื่อวันที่ 24 ตุลาคม 2569 ซีพีแรมชี้แจงเพิ่มว่าไม่ได้เป็นเจ้าของกะเพราทุกสายพันธุ์ และเกษตรกรกับประชาชนยังปลูก ขาย และทำอาหารจากกะเพราสายพันธุ์อื่นได้ตามปกติ คำชี้แจงนี้เป็นของบริษัท แต่ชี้ไปทางเดียวกับคำอธิบายของกรมวิชาการเกษตร
ฝั่งที่กังวลมองไปไกลกว่ากะเพรา วิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ เลขาธิการมูลนิธิชีววิถี (BioThai) เตือนว่า หากไทยเข้าร่วมอนุสัญญา UPOV 1991 สิทธิของเกษตรกรในการเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อหรือคัดเลือกพันธุ์อาจถูกจำกัด รวมถึงการแจกจ่ายพันธุ์ให้เพื่อนบ้านซึ่งอาจเข้าข่ายผิดกฎหมายได้ ขึ้นอยู่กับข้อกำหนดและเงื่อนไข นายกสมาคมชาวนาและเกษตรกรไทยยืนยันไม่เห็นด้วยกับการเข้าร่วม UPOV 1991
คำเตือนเหล่านี้ว่าด้วยอนาคต ยังไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว กรมวิชาการเกษตรระบุว่าไทยยังอยู่ระหว่างศึกษาข้อดีข้อเสีย และการปรับ พ.ร.บ. ให้สอดคล้องกับ UPOV 1991 กำลังเปิดรับฟังความเห็นจากทุกภาคส่วน ผู้เขียนมองว่า ความกังวลเรื่อง UPOV 1991 เป็นเรื่องของกฎหมายที่ยังไม่เปลี่ยน ไม่ใช่ผลโดยตรงจากการจดทะเบียนของซีพีแรม แต่กรณีกะเพราทำให้คนจำนวนมากหันมาอ่านว่ากฎหมายพันธุ์พืชเขียนไว้อย่างไร ซึ่งน่าจะเป็นประโยชน์ต่อการถกเถียงที่ตามมา
แล้วเราควรตั้งคำถามอะไรต่อไป
ณ วันที่ตรวจสอบบทความนี้ ผู้เขียนยังไม่พบผลการตรวจสอบของกรมวิชาการเกษตรที่เปิดเผยต่อสาธารณะในแหล่งที่เปิดอ่านได้ คำถามที่ค้างอยู่จึงมีอย่างน้อยสองข้อ ผลเทียบพันธุ์ใหม่กับกะเพราพื้นเมืองจะออกมาอย่างไร และรายละเอียดจะเปิดเผยให้คนนอกวงการเห็นแค่ไหน
อีกคำถามอยู่ที่ตัวเรา การคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ให้รางวัลแก่คนที่ลงทุนพัฒนาสายพันธุ์ ขณะที่กะเพราหน้าบ้านของหลายคนเป็นของที่ใช้กันมานาน ถ้าต้องหาจุดสมดุลระหว่างสองอย่างนี้ เราอยากเห็นกติกาแบบไหน และอยากให้ใครนั่งอยู่ในวงที่ร่างกติกานั้น
ภาพประกอบเชิงสัญลักษณ์ สร้างโดย AI ไม่ใช่ภาพจากเหตุการณ์จริง
แหล่งอ้างอิงหลัก
  • ●
    DOA แจง CPRAM ครองสิทธิเฉพาะ 4 สายพันธุ์ ไม่กระทบคนปลูกกะเพราทั่วไป — thaipbs.or.th · เผยแพร่ 2026-10-22 · เข้าถึง 2026-10-26 https://www.thaipbs.or.th/news/content/571489
  • ●
    รัฐบาลยัน CPRAM จดทะเบียน "กะเพรา" ไม่ห้ามปลูกแต่ห้ามขาย 4 สายพันธุ์ — thaipbs.or.th · เผยแพร่ 2026-10-21 · เข้าถึง 2026-10-26 https://www.thaipbs.or.th/news/content/571443
  • ●
    ไม่ใช่แค่กะเพรา! เปิดรายชื่อ 107 พืช ขอจดทะเบียนพันธุ์พืชใหม่ได้ ครอบคลุมพืชไร่-ผัก-ไม้ดอก-ไม้ผล — naewna.com · เผยแพร่ 2026-10-25 · เข้าถึง 2026-10-26 https://www.naewna.com/n/top-stories/130455/
  • ●
    พระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. ๒๕๔๒ และกฎกระทรวงที่เกี่ยวข้อง — moac.go.th · เข้าถึง 2026-10-26 https://www.moac.go.th/law_agri-preview-422791791795
  • ●
    ประกาศกรมวิชาการเกษตร ฉบับที่ 174 (ประกาศโฆษณาคำขอจดทะเบียนพันธุ์พืชใหม่) — doa.go.th · ลงวันที่ 2023-11-14 · เข้าถึง 2026-10-26 https://doa.go.th/th/wp-content/uploads/2025/01/AnnoDOA_PublicNo.174.pdf
  • ●
    กรมวิชาการเกษตรสยบดราม่ากะเพรา แจงยิบกรณีจดคุ้มครองพันธุ์ใหม่แก้วจุรี 01-04 คุ้มครองเฉพาะงานวิจัย — siamrath.co.th · เผยแพร่ 2026-10-23 · เข้าถึง 2026-10-26 https://siamrath.co.th/agriculture/330780
  • ●
    'ซีพี' ยันไม่ได้ผูกขาด 'กะเพรา' ชี้แจงยื่นคุ้มครอง 4 สายพันธุ์ใหม่เป็นของ 'ซีพีแรม' เคารพสิทธิเกษตรกร — mgronline.com · เผยแพร่ 2026-10-24 · เข้าถึง 2026-10-26 https://mgronline.com/onlinesection/detail/9690000102533
  • ●
    ไขข้อสงสัยกะเพราใหม่ พร้อมถกหนุน-ค้านร่าง พ.ร.บ. พันธุ์พืช — bangkokbiznews.com · เผยแพร่ 2026-10-22 · เข้าถึง 2026-10-26 https://www.bangkokbiznews.com/economics/1257506
เขียนโดย: P.Kunyabut (วางแนวคิด เรียบเรียงและตรวจสอบข้อเท็จจริง) ร่วมกับ Claude Code (Anthropic)/DeepSeek ในบทบาทผู้ช่วยร่างและเรียบเรียง
ภาพประกอบบทความ Gemini ค้นหาข้อมูล (Search) Brave/Tavily/Serper การตรวจสอบข้อเท็จจริง (Fact Check Tool by Google)
OnTheBridge Website: https://onthebridge.in.th / Line OA @170nugaa (OnTheBridge)
*สำหรับผู้อ่านที่ชอบดูหนังดูซีรี่ส์และเป็นสมาชิกอยู่หลายแพลตฟอร์ม ทดลองเข้ามาจัดรายการหนังหรือซีรี่ส์ใน Watchlist ได้ที่ https://watchlist.onthebridge.in.th/
โฆษณา