“ซุ้มปราสาทเฟื้อง” สุโขทัย ไขปริศนา 4 ใบหน้าและนางอัปสรา 🛕
ณ ทางเข้า วัดพระศรีรัตนมหาธาตุเชลียง จังหวัดสุโขทัย มีซุ้มปราสาทขนาดเล็กที่ซ่อนเรื่องราวทางศิลปะและความเชื่อเอาไว้มากกว่าที่ตาเห็น ทั้งใบหน้าบุคคล 4 หน้า ซึ่งยังมีข้อสันนิษฐานถึงความหมาย และรูปปูนปั้นนางอัปสราที่แต่งองค์ทรงเครื่องงดงาม ราวกับกำลังพาเราย้อนกลับไปสัมผัสโลกแห่งความเชื่อในอดีต
ซุ้มแห่งนี้มีชื่อว่า “ซุ้มปราสาทเฟื้อง” เป็นงานสถาปัตยกรรมประดับปูนปั้น ที่กำหนดอายุจากรูปแบบศิลปะให้อยู่ในช่วงครึ่งแรกของพุทธศตวรรษที่ 19 ส่วนคำว่า “เฟื้อง” หมายถึง สิ่งที่มีขนาดเล็ก โดยมีที่มาจากหน่วยนับเงินที่มีค่าน้อยกว่าสตางค์ ชื่อเรียกนี้จึงสอดคล้องกับลักษณะของปราสาทขนาดย่อมที่ตั้งอยู่เหนือซุ้มประตูทางเข้าวัด
ใบหน้า 4 ทิศ ซ่อนความหมายถึงใคร ? จุดที่ชวนให้สนใจคือประติมากรรมใบหน้าบุคคลทั้ง 4 ซึ่งมีเค้าโครงใบหน้าเป็นเหลี่ยมและดวงตามองตรง ลักษณะโดยรวมคล้ายประติมากรรมใบหน้าบุคคล 4 หน้าในศิลปะเขมรสมัยบายน ราวพุทธศตวรรษที่ 18 ตรงกับรัชสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7
นักวิชาการเสนอข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับความหมายของใบหน้าทั้ง 4 ไว้ 2 แนวคิด แนวคิดแรกมองว่าอาจหมายถึง พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรสมันตมุข ผู้ทรงคอยดูแลและช่วยเหลือสรรพสัตว์ คำว่า “สมันตมุข” มีความหมายถึงผู้มีพระพักตร์รอบทิศ สอดคล้องกับคติในคัมภีร์สัทธรรมปุณฑรีกสูตรที่กล่าวถึงพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร ผู้ทรงช่วยเหลือสรรพสัตว์ในทุกทิศทางให้พ้นจากภัยอันตราย
อีกแนวคิดหนึ่งเชื่อว่า ใบหน้าทั้ง 4 อาจหมายถึง ท้าวจตุโลกบาล หรือท้าวจาตุมหาราช หัวหน้าเทวดาผู้มีหน้าที่ปกปักรักษาโลกทั้ง 4 ทิศ แนวคิดนี้มีความเป็นไปได้มากกว่าในแง่หน้าที่ของสถานที่ เพราะซุ้มปราสาทเฟื้องตั้งอยู่บริเวณประตูทางเข้าวัด ซึ่งอาจสื่อถึงการคุ้มครองพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์จากภัยทั้งปวง
แม้ยังไม่อาจสรุปความหมายได้แน่ชัด แต่ใบหน้าทั้ง 4 ก็สะท้อนให้เห็นถึงคติความเชื่อที่ผูกโยงศาสนาเข้ากับการปกป้องคุ้มครองผู้คนและสถานที่
นางอัปสรา งามวิจิตรจากคติสรวงสวรรค์
บริเวณฐานของซุ้มปราสาทเฟื้องยังประดับด้วยประติมากรรมปูนปั้นรูป นางอัปสรา หรือ Apsara ซึ่งมีที่มาจากภาษาสันสกฤต โดยคำว่า “อัป” หมายถึงน้ำ และ “สรา” หมายถึงการเคลื่อนไหว จึงมีความหมายโดยรวมว่า “ผู้เคลื่อนไหวในน้ำ” บางครั้งเรียกว่า “สุรสุนทรี” หรือ “วิทยาธนี”
ตามตำนานในคัมภีร์ปุราณะของฮินดู นางอัปสราถือกำเนิดขึ้นระหว่างการกวนเกษียรสมุทรของเหล่าเทพและอสูร เพื่อให้ได้น้ำอมฤต ในตำนานกล่าวถึงนางอัปสราจำนวนมาก ซึ่งล้วนเป็นหญิงงาม ประดับเครื่องถนิมพิมพาภรณ์อย่างวิจิตร เมื่อไม่มีเทพหรืออสูรองค์ใดรับเป็นคู่ครอง พวกนางจึงทำหน้าที่ขับกล่อมและให้ความบันเทิงแก่เหล่าเทพและอสูร นอกจากนี้ยังมีเรื่องเล่าว่านางอัปสราทำหน้าที่นำวิญญาณของวีรบุรุษผู้เสียชีวิตในสนามรบขึ้นสู่สรวงสวรรค์ด้วย
การประดับรูปนางอัปสราบนซุ้มปราสาทเฟื้องจึงอาจสื่อถึงดินแดนแห่งสรวงสวรรค์ อันเป็นที่สถิตของเหล่าเทพและนางอัปสรา
หากพิจารณาอย่างละเอียด จะพบว่านางอัปสราบนฐานซุ้มปราสาทเฟื้องมีใบหน้าเหลี่ยม หน้าผากกว้าง และแต่งองค์ด้วยเครื่องทรงที่ได้รับอิทธิพลจากศิลปะเขมร ทั้งกระบังหน้า เครื่องประดับศีรษะ สร้อยคอ พาหุรัด กำไลข้อมือ และกำไลข้อเท้า
รายละเอียดที่น่าสนใจอีกอย่างคือผ้านุ่ง ซึ่งมีชายผ้าพับซ้อนกันทั้งด้านหน้าและด้านหลัง ก่อนขยายออกเป็นชายหางปลา หรือผ้าหางไหลพับซิกแซก ลักษณะดังกล่าวคล้ายกับผ้าทรงของนางอัปสราในศิลปะเขมร
อย่างไรก็ตาม ปลายผ้าบางส่วนมีการทำเป็นริ้วเส้นขีด ซึ่งไม่ใช่ลักษณะที่นิยมในศิลปะเขมร แต่พบได้ในผ้าทรงแบบสุโขทัยประยุกต์ที่นิยมตั้งแต่ปลายพุทธศตวรรษที่ 19 เป็นต้นไป
ด้วยเหตุนี้ จึงมีข้อสันนิษฐานว่าประติมากรรมนางอัปสราเหล่านี้ เป็นผลงานของสกุลช่างสุโขทัยที่ได้รับแรงบันดาลใจจากศิลปะเขมร โดยอาจมีอายุอยู่ในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 18 ถึงต้นพุทธศตวรรษที่ 20 อิทธิพลทางศิลปะลักษณะเดียวกันยังพบได้จากผ้าทรงของเทวดาในจารึกภาพชาดกวัดศรีชุม รวมถึงงานศิลปกรรมที่วัดศรีสวายและวัดเจดีย์สี่ห้อง
ซุ้มปราสาทเฟื้อยังเป็นหลักฐานที่บอกเล่าถึงความเชื่อและการแลกเปลี่ยนทางศิลปวัฒนธรรม ระหว่างเขมรกับสุโขทัย ผ่านใบหน้าทั้ง 4 และประติมากรรมนางอัปสราที่แม้เวลาจะผ่านไปหลายร้อยปี ก็ยังคงทิ้งร่องรอยให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาและค้นหาความหมาย
เรียบเรียงโดย เพจสุดโปรด by Bangkok Bank
- 1
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
