รูปทรงแห่งอิเสะ
ณ ริมฝั่งแม่น้ำอิซูซุ (Isuzu River) อันใสกระจ่าง ท่ามกลางผืนป่าหนาทึบบริเวณเชิงเขาคามิจิ (Mount Kamiji) และเขาชิมาจิ (Mount Shimaji) คือที่ตั้งของศาลเจ้าอิเสะ (Ise Shrine) ซึ่งรูปลักษณ์ของที่นี่เปลี่ยนแปลงไปเพียงเล็กน้อยเท่านั้นนับตั้งแต่สมัยโบราณกาล
ศาลเจ้าชั้นใน หรือ ไนกู (Naiku) ซึ่งสร้างขึ้นเพื่อบูชา อามาเตราซุ-โอมิกามิ (Amaterasu-Omikami) ("เทพีผู้ส่องสว่างบนสรวงสวรรค์") สุริยเทพีและบรรพสตรีในตำนานของราชวงศ์ญี่ปุ่น ตั้งอยู่ทางฝั่งตะวันออกของแม่น้ำ
ส่วนอีกแห่งหนึ่งที่อยู่ห่างออกไปราวสี่ไมล์ทางอีกฟากของแม่น้ำ โดยมีเนินเขาทากากูระ (Takakura) เป็นฉากหลัง คือศาลเจ้าชั้นนอก หรือ เกกู (Geku) ซึ่งเป็นที่สักการะบูชา โทโยอุเกะ-โอมิกามิ (Toyouke-Omikami) เทพีแห่งธัญพืช
เขตชั้นในสุดอันลึกลับและน่าเกรงขามของศาลเจ้าทั้งสองแห่งตั้งอยู่ลึกเข้าไปในผืนป่า โดยมีรั้วล้อมรอบถึงสี่ชั้น ภายในนั้นเป็นที่ตั้งของวิหารหลักทั้งสองหลัง รายล้อมด้วยอาคารบริวารต่างๆ ซึ่งไม่อนุญาตให้บุคคลทั่วไปย่างกรายเข้าไป
ในทุกๆ ยี่สิบปี ศาลเจ้าไนกูและเกกูจะถูกรื้อและสร้างขึ้นใหม่ทั้งหมดให้เหมือนเดิมแทบทุกประการ ในวาระแห่งการสร้างใหม่ครั้งล่าสุดเมื่อปี ค.ศ. 1953 หลังจากที่สิ่งปลูกสร้างชุดใหม่เสร็จสมบูรณ์แล้วในทางปฏิบัติ แต่ยังไม่ได้อัญเชิญสิ่งศักดิ์สิทธิ์เข้ามาประดิษฐาน ข้าพเจ้าได้รับอนุญาตในฐานะสถาปนิก ให้เข้าไปชมพื้นที่ชั้นในสุดที่อยู่ภายในแนวรั้วได้
ตัวอาคาร การจัดวางตำแหน่ง รวมถึงรูปทรงและพื้นที่ว่างของที่นี่สร้างความประทับใจให้แก่ข้าพเจ้าอย่างลึกซึ้ง แม้จะเรียบง่ายเสียจนดูเหมือนปราศจากการปรุงแต่งใดๆ ทว่ากลับเปี่ยมไปด้วยรูปแบบทางศิลปะที่ขัดเกลามาอย่างประณีตยิ่ง
จุดกำเนิดที่มีมาตั้งแต่ยุคบรรพกาลได้ประทับพลังชีวิตอันบริสุทธิ์ดั้งเดิมลงบนอาคารเหล่านี้ และผสานเข้ากับระเบียบแบบแผนทางสุนทรียศาสตร์อันเป็นนิรันดร์ แทบไม่เคยมีสถาปัตยกรรมใดที่สร้างสรรค์ขึ้นแล้วสามารถผสานพลังแห่งชีวิตเข้ากับความงามทางสุนทรียศาสตร์ได้อย่างลงตัวเท่าที่นี่มาก่อน
รูปทรงอันสมบูรณ์แบบเหล่านี้ถือกำเนิดขึ้นมาได้อย่างไร สถาปนิกคนใดก็ตามที่ได้เห็นอิเสะย่อมเกิดแรงผลักดันให้อยากค้นหาความลับข้อนี้
ด้วยความสนใจในบทบาทของสัญลักษณ์ในงานสถาปัตยกรรมและศิลปะโดยทั่วไป ข้าพเจ้าจึงรู้สึกถึงแรงกระตุ้นอันแรงกล้าเป็นพิเศษที่จะค้นหาคำตอบ อิเสะในฐานะความสำเร็จทางสถาปัตยกรรมชิ้นแรกของชาวญี่ปุ่น ได้หลอมรวมสัญลักษณ์นิยมอันเป็นเอกลักษณ์เอาไว้ และข้าพเจ้าก็ปรารถนาอย่างยิ่งที่จะสืบค้นถึงต้นกำเนิดและองค์ประกอบต่างๆ ของมัน
ด้วยความอนุเคราะห์จากคณะผู้ดูแลศาลเจ้า เมื่อไม่นานมานี้ข้าพเจ้าจึงมีโอกาสอีกครั้งในการสำรวจพื้นที่ทั้งหมดของศาลเจ้าอย่างละเอียดตลอดระยะเวลาหลายวัน
ข้าพเจ้าซึมซับทุกสิ่งที่เห็นอย่างกระตือรือร้น ไม่ว่าจะเป็นเกลียวคลื่นยอดสีขาวที่ซัดสาดเข้าสู่อ่าวอิเสะ (Ise Bay) ผืนป่าอันหนาทึบ สายน้ำใสราวกระจกของแม่น้ำอิซูซุ ลานหินที่กระจายอยู่ตามจุดต่างๆ ก้อนหินอันลึกลับในมุมที่ดูไม่สะดุดตา
ความเงียบสงบที่ปกคลุมพื้นที่สำรองสำหรับผลัดเปลี่ยนและเรือนไม้ขนาดเล็กที่สร้างขึ้นเป็นสัญลักษณ์ตรงกึ่งกลาง ตลอดจนศาลเจ้าบริวารและอาคารเล็กๆ มากมายที่ซ่อนตัวอยู่ท่ามกลางแมกไม้
สิ่งเหล่านี้ทั้งหมดดูเหมือนจะช่วยเกื้อหนุนและขับเน้นพื้นที่ว่างกับรูปทรงของวิหารหลักทั้งสองหลัง ซึ่งมองเห็นได้รำไรภายใต้แสงที่ส่องลอดลงมาผ่านหมู่ต้นสนซุงิเก่าแก่
ข้าพเจ้ารู้สึกราวกับว่าตนเองได้ถูกพาย้อนเวลากลับไปสู่โลกแห่งตำนานเทพปกรณัมโบราณของชาวญี่ปุ่น
เรารู้จักนามและวีรกรรมของเหล่าทวยเทพในสมัยโบราณ แต่เราไม่อาจจินตนาการถึงรูปลักษณ์ของพระองค์ได้ ศาสนาและศิลปะมักถือกำเนิดขึ้นจากรากเหง้าเดียวกัน และการรังสรรค์ตำนานทางศาสนาก็มักจะดำเนินควบคู่ไปกับการสร้างสรรค์งานศิลปะในรูปแบบของรูปเคารพแกะสลัก
มนุษย์พยายามมองให้เห็นโลกเหนือธรรมชาติผ่านรูปปั้นและภาพวาดของทวยเทพและพระพุทธเจ้า ถ้าเช่นนั้น เหตุใดตำนานทางศาสนาของญี่ปุ่นจึงปราศจากรูปเคารพที่แสดงรูปลักษณ์ของทวยเทพที่ถูกกล่าวถึงในตำนานเหล่านั้น
ณ อิเสะ แห่งนี้ ความคิดหนึ่งได้แล่นวาบเข้ามาในใจของข้าพเจ้าว่า ศาลเจ้าแห่งนี้อาจถูกมองว่าเป็นรูปทรงเชิงสัญลักษณ์ของตำนานทางศาสนาเหล่านั้นเสียเอง
ทวยเทพสถิตอยู่ ณ ที่นี่ท่ามกลางธรรมชาติ ตำนานทั้งหลายได้ปรากฏกายขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม ก้อนหิน ต้นไม้ รวมถึงตัวอาคารวิหารศักดิ์สิทธิ์เอง ล้วนเป็นรูปเคารพของเหล่าทวยเทพทั้งสิ้น
เรารู้ว่าตลอดระยะเวลากว่าหนึ่งพันปีที่ผ่านมา รูปทรงของวิหารไนกู (Naiku) และเกกู (Geku) รวมถึงการจัดระเบียบพื้นที่ว่างซึ่งเกิดจากการจัดวางตำแหน่งอาคารต่างๆ ได้มีการเปลี่ยนแปลงไปบ้าง ทว่าตลอดช่วงเวลาทั้งหมดนี้ องค์ประกอบที่เป็นแก่นแท้บางอย่างยังคงดำรงอยู่โดยไม่แปรเปลี่ยนอยู่เบื้องหลังความเปลี่ยนแปลงทั้งปวง
วิหารหลักของไนกูมี คัตสึโอกิ (katsuogi) (ท่อนไม้ทรงกระบอกปลายเรียวที่วางพาดขวางไปตามแนวสันหลังคาของอาคารศาลเจ้าชินโต) อยู่สิบท่อน ส่วนของเกกูมีเก้าท่อน และอาคารอื่นๆ ก็มีจำนวนลดหลั่นกันไป
รูปแบบของ ชิงิ (chigi) (ส่วนต่อขยายของไม้โครงสร้างจั่วที่ไขว้กันเป็นแฉกรูปตัววี (V) ยื่นพ้นแนวสันหลังคาของอาคารศาลเจ้าชินโตขึ้นไป) ก็มีความแตกต่างกันเช่นกัน แม้จะมีความแตกต่างเหล่านี้ แต่เราก็สัมผัสได้ถึงความเป็นเอกภาพ หรือสิ่งที่อาจเรียกว่าเป็นรูปทรงอันเป็นแก่นแท้ อยู่เบื้องหลังรูปทรงที่จับต้องได้เหล่านั้น
เราสัมผัสได้ถึงรูปทรงอันเป็นแก่นแท้นี้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในแบบแผนของอาคารวิหารและวิธีการจัดวางอาคารเหล่านั้นลงในพื้นที่ว่าง เรามองเห็นทวยเทพในรูปทรงอันเป็นแก่นแท้ของอิเสะ นั่นคือรูปลักษณ์ของพระองค์ เทพเจ้าที่ได้รับการสักการะบูชาบนหิ้งบูชาชินโตตามบ้านเรือนของชาวญี่ปุ่นก็คือรูปทรงอันเป็นแก่นแท้นี้เช่นเดียวกัน
ในประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรมญี่ปุ่นยุคต่อมาซึ่งทอดยาวนานกว่าหนึ่งพันปี พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่าไม่มีสิ่งใดสามารถก้าวข้ามรูปทรงของอิเสะไปได้
ที่นี่ได้กลายเป็นต้นแบบของสถาปัตยกรรมญี่ปุ่น มีที่ใดอีกบ้างไหมที่มีรูปทรงอันชัดเจนเช่นนี้ซึ่งยืนยงผ่านประวัติศาสตร์อันยาวนานมาได้ เส้นทางของสถาปัตยกรรมญี่ปุ่นทั้งหมดในยุคหลังล้วนเริ่มต้นขึ้นที่อิเสะ การใช้วัสดุธรรมชาติอย่างเป็นธรรมชาติ ความละเอียดอ่อนต่อสัดส่วนทางโครงสร้าง ความรู้สึกนึกคิดในการจัดสรรพื้นที่ว่าง โดยเฉพาะอย่างยิ่งธรรมเนียมปฏิบัติเรื่องความกลมกลืนระหว่างสถาปัตยกรรมกับธรรมชาติ ทั้งหมดล้วนมีจุดกำเนิดมาจากที่นี่
ข้าพเจ้ามีความเห็นว่าภายในวัฒนธรรมญี่ปุ่นนั้นมีกระแสธารอยู่สองสาย ได้แก่ ยุคโจมง (Jomon) และยุคยาโยอิ (Yayoi) หรือสายแห่งพลังชีวิตกับสายแห่งสุนทรียะ และพัฒนาการทางวัฒนธรรมก็คือประวัติศาสตร์แห่งการสอดประสานกันของทั้งสองสายนี้ ณ อิเสะแห่งนี้ ซึ่งอยู่ที่จุดเริ่มต้นของธรรมเนียมปฏิบัติทางสถาปัตยกรรมญี่ปุ่น กระแสธารทั้งสองสายยังคงหลอมรวมกันอยู่อย่างไม่อาจแยกออกจากกันได้
บรูโน เทาต์ (Bruno Taut) ได้กล่าวยกย่องอิเสะไว้ว่า ศาลเจ้าแห่งนี้เมื่อเคียงคู่กับวิหารพาร์เธนอน (Parthenon) แล้ว ถือเป็นจุดสูงสุดในประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรมโลก
วัลเทอร์ โกรพีอุส (Walter Gropius) เองก็เคยเดินทางมาเยือนอิเสะและรู้สึกซาบซึ้งในความกลมกลืนกับธรรมชาติที่เขาได้พบ ณ ที่แห่งนี้ ต่อมาเขาได้กลับไปเยือนวิหารพาร์เธนอนอีกครั้ง ในขณะที่ชื่นชมความสำเร็จทางสถาปัตยกรรมอันโดดเด่นทั้งสองแห่งนี้ เขาได้ตั้งคำถามขึ้นมาว่า อะไรคือเงามืดอันลึกล้ำที่ปกคลุมอยู่เหนืออิเสะ เมื่อเทียบกับความเจิดจ้าอันไร้ขีดจำกัดของวิหารพาร์เธนอน
คำถามนี้ผุดขึ้นมาจากสัญชาตญาณในฐานะสถาปนิกของเขา แต่มันได้หยิบยกประเด็นที่สัมผัสถึงแก่นแท้ของวัฒนธรรมญี่ปุ่นเมื่อเปรียบเทียบกับวัฒนธรรมตะวันตก นั่นคือความแตกต่างกันระหว่างทัศนคติแบบวิญญาณนิยมที่ยินยอมปรับตัวและหลอมรวมเข้ากับธรรมชาติ กับทัศนคติแบบวีรบุรุษที่มุ่งหมายจะเผชิญหน้าและเอาชนะธรรมชาติ
การรังสรรค์รูปทรงอันเป็นแก่นแท้ของอิเสะยังเป็นกระบวนการค้นพบสัญลักษณ์อีกด้วย โลกแห่งเทพปกรณัมทางศาสนาถูกหล่อหลอมขึ้นตามจินตนาการของกลุ่มชนผ่านการค้นพบภาพสะท้อนของตำนานเหล่านั้นในรูปของสัญลักษณ์ที่จับต้องได้ ซึ่งทำให้ระบบความเชื่อนั้นมองเห็นได้และเข้าใจได้
ชาวญี่ปุ่นโบราณแสวงหาสัญลักษณ์และรูปลักษณ์แห่งทวยเทพของตนจากธรรมชาติ ทั้งในก้อนหิน ต้นไม้ และสายน้ำ วิธีการมองธรรมชาติเช่นนี้ยังคงฝังรากลึกอยู่ที่แกนกลางทางจิตวิญญาณของชาวญี่ปุ่นในปัจจุบัน
อิเสะถือกำเนิดขึ้นผ่านการกลั่นกรองสัญลักษณ์ต่างๆ ให้กลายเป็นรูปทรงพื้นฐาน การบรรลุถึงรูปทรงอันเป็นแก่นแท้อันสูงสุดซึ่งมีอิเสะเป็นตัวแทน ยังหมายถึงความสมบูรณ์ของประมวลเทพปกรณัมทางศาสนาของญี่ปุ่น และเกิดขึ้นในห้วงเวลาที่ใกล้เคียงกับการสิ้นสุดกระบวนการหลอมรวมชาวญี่ปุ่นให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน
ความสามารถทางความคิดรวบยอดอันทรงพลังของชาวญี่ปุ่นโบราณผู้รังสรรค์รูปทรงของอิเสะได้รับการหล่อเลี้ยงด้วยพลังที่ปลดปล่อยออกมาระหว่างกระบวนการสร้างชาติ รูปทรงของอิเสะมีส่วนร่วมอยู่ในแก่นแท้ดั้งเดิมของชาวญี่ปุ่น การสืบค้นถึงรูปทรงนี้และวิถีทางที่มันถือกำเนิดขึ้น ก็คือการย้อนกลับไปสู่รากฐานที่แท้จริงของวัฒนธรรมญี่ปุ่น
ไม่ต้องสงสัยเลยว่าการทำเช่นนั้นในปัจจุบันเป็นเรื่องที่บ้าบิ่นอย่างยิ่ง ในเมื่อยังไม่มีข้อมูลทางโบราณคดีที่เพียงพอ และการศึกษาด้านเทพปกรณัมและศาสนาก็ไม่อาจช่วยเราค้นหาคำตอบได้มากนัก
ในฐานะสถาปนิก ข้าพเจ้าจะทำภารกิจเช่นนี้ให้สำเร็จลุล่วงได้อย่างไร ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าก็รู้สึกว่าจำต้องลองดู เพราะการค้นพบสัญลักษณ์และรูปทรง นอกเหนือจากในแง่มุมทางศาสนาแล้ว ยังมีความเกี่ยวข้องอย่างลึกซึ้งกับการสร้างสรรค์งานศิลปะอีกด้วย
*บทความอยู่ในหนังสือที่ตีพิมพ์ในปี 1965 จึงมีผลต่อตัวบท
ที่มา: ISE ; Prototype of Japanese Architecture
โดย เคนโซะ ทังเงะ (Kenzo Tange)
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
