Ise
สัญลักษณ์ทางศาสนา พื้นที่ว่าง และสถาปัตยกรรม
1. สัญลักษณ์ทางศาสนายุคแรกเริ่ม
ก่อนที่ทวยเทพจะมีนามเรียกขาน และก่อนที่เรื่องเล่าในเทพปกรณัมทางศาสนาจะถูกถ่ายทอดออกมา มนุษย์สัมผัสได้ถึงการดำรงอยู่ของบางสิ่งบางอย่างอันลึกลับในธรรมชาติยุคดึกดำบรรพ์
เบื้องหลังดวงอาทิตย์อันเจิดจ้ามีความมืดมิดยามราตรีที่ชวนให้หวาดหวั่นแฝงตัวอยู่ ในเสียงเพรียกของผืนป่า ในส่วนลึกใต้ผืนพิภพ และพ้นออกไปจากท้องทะเลที่พายุโหมกระหน่ำ ล้วนมีดวงวิญญาณอันไม่อาจหยั่งรู้ได้ล่องลอยอยู่ทั่วไป
มนุษย์สั่นสะท้านต่อหน้าพลังอำนาจอันไม่อาจทำความเข้าใจได้ (เคะ - ke) ที่เอ่อล้นอยู่เต็มธรรมชาติและพื้นที่ว่างยุคบรรพกาล เชื่อกันว่าพลังเหล่านี้แทรกซึมอยู่ในสสารที่จับต้องได้และพื้นที่ว่างที่ไร้รูปทรง (ซึ่งในภาษาญี่ปุ่นเรียกรวมกันว่า โมโนะ - mono)
ด้วยเหตุนี้ คำว่า โมโนโนเกะ (mononoke) จึงถือกำเนิดขึ้น เพื่อใช้อธิบายสิ่งที่เราอาจเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า มานา (Mana) หรือพลังศักดิ์สิทธิ์เหนือธรรมชาติ
ด้วยแรงผลักดันที่ต้องการทำให้พลังอันลึกลับและมองไม่เห็นของธรรมชาติกับพื้นที่ว่างกลายเป็นสิ่งที่จับต้องได้ มนุษย์จึงมองเห็นสสารชนิดหนึ่งที่โดดเด่นขึ้นมาท่ามกลางความสลัวของธรรมชาติยุคดึกดำบรรพ์
นั่นคือ ก้อนหินผาที่แข็งแกร่งและไม่ไหวติง รวมถึงก้อนหินที่สามารถนำมาดัดแปลงเป็นอาวุธและเครื่องมือเพื่อช่วยในการต่อสู้ดิ้นรนกับธรรมชาติ
อีกทั้งยังเป็นสิ่งที่ให้กำเนิดธาตุไฟอันจำเป็นต่อการดำรงชีวิต มนุษย์จึงเริ่มมองเห็นการหลอมรวมตัวกันของพลัง โมโนโนเกะ อยู่ในก้อนหินและโขดหินตามธรรมชาติ และมองว่าสิ่งนี้คือสัญลักษณ์ที่ทำให้พื้นที่ว่างยุคดึกดำบรรพ์กลายเป็นสิ่งที่เข้าใจได้
ญี่ปุ่นได้แยกตัวออกมาเป็นหมู่เกาะที่เป็นอิสระจากแผ่นดินใหญ่เมื่อราว 6,000 ปีก่อนคริสตกาล หรืออย่างเร็วที่สุดก็ราวหนึ่งพันถึงสองพันปีก่อนหน้านั้น
ในช่วงเปลี่ยนผ่านจากยุคที่นักโบราณคดีเรียกว่ายุคก่อนเครื่องปั้นดินเผา (pre-pottery age) เข้าสู่ยุคสมัยแห่งวัฒนธรรมโจมง (Jomon) หลังจากสิ้นสุดยุคน้ำแข็งครั้งสุดท้ายในสมัยไดลูเวียล (Diluvial epoch) นับตั้งแต่ปลายยุคหินกลางเข้าสู่ต้นยุคหินใหม่ ระดับน้ำทะเลทั่วโลกได้เพิ่มสูงขึ้น และญี่ปุ่นก็ค่อยๆ แยกตัวออกจากแผ่นดินใหญ่
อิทธิพลของวัฒนธรรมการล่าสัตว์จากเอเชียเหนือได้ปรากฏขึ้นแล้วในฮอกไกโด และภาคตะวันออกเฉียงเหนือของญี่ปุ่น ซึ่งในตอนนั้นได้แยกตัวออกจากทวีปแล้วในช่วงต้นยุคโจมง
ส่วนในที่ราบคันโต (Kanto) และพื้นที่โดยรอบ ได้มีการค้นพบร่องรอยของวัฒนธรรมที่เชื่อมโยงกับกลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
อย่างไรก็ตาม แทบไม่มีการขุดพบหลักฐานใดๆ ที่สามารถให้ความกระจ่างเกี่ยวกับพิธีกรรมและศาสนาของผู้คนในวัฒนธรรมทั้งสองกลุ่มนี้ได้เลย ถึงกระนั้น เราก็อาจสันนิษฐานได้ว่าน่าจะนับตั้งแต่ช่วงเวลานี้เป็นต้นมา ที่โขดหินและก้อนหินได้รับการยกย่องให้เป็นสัญลักษณ์ของพลัง โมโนโนเกะ ซึ่งแทรกซึมอยู่ทั่วทั้งธรรมชาติและพื้นที่ว่าง
ณ ภูเขามิวะ ในแคว้นยามาโตะ ก้อนหินสามก้อนที่มีรูปร่างคล้ายสัตว์หมอบต่ำอยู่กับพื้นอย่างเลือนรางยังคงได้รับการสักการะบูชามาจนถึงทุกวันนี้
บริเวณเชิงเขาเป็นที่ตั้งของศาลเจ้าโอมิวะ (Omiwa Shrine) ซึ่งมีเพียงโถงบูชาสำหรับให้ผู้คนสักการะก้อนหินทั้งสามจากระยะไกลโดยที่ไม่อาจมองเห็นตัวก้อนหินได้จริง และไม่มีอาคารประกอบอื่นๆ ที่มักพบเห็นได้ทั่วไปในศาลเจ้าแห่งอื่น
เทพเจ้าของศาลเจ้าแห่งนี้มีพระนามว่า "โอโมโนะ-นูชิ-โนะ-คามิ" (Omono-nushi-no-kami) ("เทพผู้เป็นใหญ่เหนือสรรพสิ่ง") ข้าพเจ้าเชื่อว่าเราอาจกล่าวได้ว่า สิ่งที่ผู้คนสักการะบูชาอย่างแท้จริง ณ ภูเขามิวะ ก็คือพลัง โมโนโนเกะ อันแผ่ซ่านและไร้รูปลักษณ์ที่จำเพาะเจาะจง ซึ่งเชื่อกันว่าแทรกซึมอยู่ทั่วไปในธรรมชาติและปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ
โอโมโนะ-นูชิ ยังมีอีกพระนามหนึ่งว่า "อิวะ-โอคามิ" (Iwa-okami) ("เทพเจ้าแห่งศิลา") เหตุใดเทพเจ้าหรือแก่นแท้ของพระองค์จึงเป็นก้อนหิน
คำตอบก็คือ เนื่องจากชาวญี่ปุ่นยุคดึกดำบรรพ์มองเห็นสัญลักษณ์ของพลัง โมโนโนเกะ อยู่ในก้อนหินและโขดหิน พวกเขาจึงจินตนาการถึงการสถิตอยู่ของ โอโมโนะ-นูชิ ภายในก้อนหินทั้งสามก้อนแห่งภูเขามิวะ
อย่างไรก็ตาม คงต้องใช้เวลาผ่านไปเนิ่นนานกว่าที่พลัง โมโนโนเกะ อันแผ่ซ่านและไร้รูปลักษณ์จะก่อตัวขึ้นในจิตใจของมนุษย์จนกลายเป็นจิตวิญญาณเหนือธรรมชาติที่มีตัวตนอย่าง โอโมโนะ-นูชิ ตราบใดที่สิ่งเหนือธรรมชาติยังคงถูกจินตนาการว่าเป็นพลัง โมโนโนเกะ ที่เอ่อล้นอยู่ทั่วจักรวาล ก้อนหินและโขดหินเองก็ถูกมองว่ามีคุณสมบัติทางจิตวิญญาณอยู่ในตัว เพื่อพยายามทำให้พลัง โมโนโนเกะ ที่ไร้รูปทรงและจับต้องได้ยากนั้นกลายเป็นสิ่งที่สัมผัสได้
ต่อมาเมื่อพัฒนาไปถึงอีกขั้นหนึ่ง แทนที่จะมองว่าก้อนหินและโขดหินมีคุณสมบัติทางจิตวิญญาณในตัวเอง ผู้คนกลับมองสิ่งเหล่านี้เป็นเพียงที่พำนักของเหล่าจิตวิญญาณเหนือธรรมชาติ
พลัง โมโนโนเกะ ที่เป็นนามธรรมและไร้รูปลักษณ์ถูกแทนที่ด้วยเทพเจ้าแห่งธรรมชาติที่มีตัวตนชัดเจนและเป็นปัจเจกมากขึ้นซึ่งอาศัยอยู่ในโขดหินและก้อนหิน โขดหินอันเป็นที่สถิตของเทพเจ้าเช่นนี้เรียกว่า อิวะคุระ (iwakura) กระบวนการทางความคิดในยุคดึกดำบรรพ์ของชาวญี่ปุ่นโบราณนี้เป็นภาพสะท้อนของแนวโน้มทั่วไปในประวัติศาสตร์ทางจิตวิญญาณของมวลมนุษยชาติ
ใน นิฮงโชกิ (Nihon Shoki) ซึ่งเป็นหนึ่งในพงศาวดารโบราณของญี่ปุ่น โอโมโนะ-นูชิ ยังมีพระนามเรียกอีกอย่างว่า "โอนามูจิ-โนะ-มิโคโตะ" (Onamuchi-no-mikoto) ตามบันทึกใน มันโยชู (Manyoshu) ซึ่งเป็นกวีนิพนธ์รวมเล่มที่เก่าแก่ที่สุดของญี่ปุ่น พระนามนี้มีความหมายว่า "เทพผู้สถิตอยู่ในถ้ำศิลามาหลายชั่วอายุคน"
อีกพระนามหนึ่งของ โอโมโนะ-นูชิ คือ "สุคุนะฮิโคนะ-โนะ-คามิ" (Sukunahikona-no-kami) เทพปกรณัมญี่ปุ่นเล่าขานถึงเทพองค์นี้ว่า พระองค์เสด็จมาจากดินแดนแห่งความเป็นนิรันดร์ที่อยู่โพ้นทะเล และทรงเข้าประทับในก้อนหินริมชายฝั่ง
นักโบราณคดีอย่าง มาซาโอะ โอกะ (Masao Oka) นามิโอะ เองามิ (Namio Egami) และ ทาโร วากาโมริ (Taro Wakamori) ได้ชี้ให้เห็นว่า ต้นกำเนิดของตำนานนี้สามารถสืบย้อนกลับไปได้ถึงวัฒนธรรมของสังคมที่สตรีเป็นใหญ่ มีการรวมกลุ่มเป็นสมาคมลับ ทำนาข้าวแบบทดน้ำ และล่าสัตว์ในแถบจีนตอนใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
วัฒนธรรมนี้ได้แพร่หลายเข้าสู่ญี่ปุ่นในช่วงยุคโจมงตอนกลาง ดังนั้น แนวคิดเรื่องจิตวิญญาณที่เข้าไปสิงสถิตอยู่ในก้อนหินจึงมีรากฐานมาจากช่วงเวลานี้
เมื่อเข้าสู่ยุคโจมงตอนปลาย ชาวญี่ปุ่นยุคแรกเริ่มได้เรียนรู้ถึงพลังอันลึกลับของผืนแผ่นดินผ่านประสบการณ์ในการเพาะปลูกพืชพรรณ ทัศนคติแบบวิญญาณนิยมจึงได้แสดงออกมาในรูปของแนวคิดเรื่องเทพีแห่งผืนปฐพี หน้ากากและรูปปั้นดินเผารูปร่างแปลกตาที่ขุดพบในญี่ปุ่นก็มีอายุย้อนไปถึงช่วงเวลานี้เช่นกัน
เมื่อพิจารณาจากข้อเท็จจริงที่ว่ารูปปั้นเหล่านี้โดยทั่วไปมักเป็นรูปสตรีที่มีอวัยวะเพศเด่นชัดเกินจริง เราจึงสันนิษฐานได้ว่าผลงานเหล่านี้มุ่งสื่อถึงความลึกลับของการให้กำเนิดชีวิต และเป็นตัวแทนของจิตวิญญาณแห่งผืนดินที่เป็นสัญลักษณ์ของการสุกงอมของพืชผล หรือเป็นตัวแทนของเทพีแห่งผืนปฐพีที่หลับใหลอยู่ในดิน
นอกจากนี้ รูปปั้นเหล่านี้อาจเป็นภาพสะท้อนของเทพีแห่งธัญพืช ซึ่งในเทพปกรณัมญี่ปุ่นยุคต่อมามีพระนามว่า โอเก็ตสึ-ฮิเมะ (Ogetsu-hime) หรือ โทโยอุเกะ (Toyouke) หรือ อุเคโมจิ (Ukemochi)
ตำนานเหล่านี้เล่าว่าเมื่อเทพีแห่งธัญพืชถูกสังหาร พืชผลทางการเกษตรก็งอกเงยขึ้นมาจากร่างของพระองค์ แนวคิดนี้อาจแสดงออกถึงความเชื่อที่ว่าผืนดินให้กำเนิดพืชผลอันอุดมสมบูรณ์ผ่านการหวนคืนสู่ผืนดินของเทพีแห่งผืนปฐพีนั่นเอง
หน้ากากและรูปปั้นดินเผาในยุคโจมง (Jomon) แสดงให้เห็นถึงพลังชีวิตอันเปี่ยมล้นที่ถ่ายทอดออกมาผ่านสัญลักษณ์นิยมอันกล้าหาญ ซึ่งบางครั้งก็ดูลึกลับดุดันราวกับปีศาจ
เราสามารถรับรู้ได้ถึงความรู้สึกอันลึกซึ้งและรุนแรงที่ผลักดันให้มนุษย์พึ่งพาพิธีกรรมทางไสยศาสตร์ เพื่อบรรเทาความหวาดกลัวจนตัวสั่นเทาต่อธรรมชาติ ซึ่งมนุษย์เองเป็นผู้หยิบยื่นคุณสมบัติเหนือธรรมชาติทั้งในด้านดีและด้านร้ายให้แก่มัน
เหล่าวิญญาณแห่งตระกูลอุเคะ (Uke) (เช่น โอเก็ตสึ-ฮิเมะ (Ogetsu-hime), โทโยอุเกะ (Toyouke), อุเคโมจิ (Ukemochi) และองค์อื่นๆ) มีความเชื่อมโยงกับกลุ่มเทพเจ้ามูซูบิ (Musubi) ซึ่งเป็นเทพแห่งการสมรส การให้กำเนิด และการเพาะปลูก
มีการค้นพบก้อนหินและการจัดเรียงหินจำนวนมากในญี่ปุ่นที่แสดงถึงหลักการของเพศชายและเพศหญิง ซึ่งมีอายุย้อนไปถึงยุคโจมงตอนกลางและตอนปลาย เหล่าสตรีในยุคนั้นอาจเชื่อว่าก้อนหินที่มีรูปร่างคล้ายอวัยวะเพศชายมีพลังอำนาจในการดึงดูดบุรุษให้เข้ามาหาตน
ที่เมืองโอยุ (Oyu) ทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือของญี่ปุ่น มีวงกลมหินเรียงรายล้อมรอบหินตั้งตรงกลาง ซึ่งสันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในยุคโจมงตอนปลาย จึงไม่ใช่เรื่องยากที่จะจินตนาการถึงงานเลี้ยงฉลองการแต่งงานหมู่ที่จัดขึ้นรอบวงกลมหินและเสาหินตรงกลางนี้ อันเป็นที่เชื่อกันว่าเทพเจ้ามูซูบิสถิตอยู่
เรื่องราวของเทพเจ้าอิซานางิ (Izanagi) และเทพีอิซานามิ (Izanami) ที่ทรงให้คำมั่นสัญญาวิวาห์ต่อกันรอบเสาหลักแห่งสรวงสวรรค์ น่าจะเป็นความทรงจำอันเลือนรางจากยุคบรรพกาลของขนบธรรมเนียมเช่นนี้ ที่ถูกนำมาถักทอเข้าไว้ในเทพปกรณัมทางศาสนาในยุคต่อมา
ก้อนหินแต่ละก้อนในการจัดเรียงที่กล่าวมาข้างต้นล้วนเป็นหินธรรมชาติ ไม่ได้ผ่านการแกะสลักตกแต่งด้วยฝีมือมนุษย์ ร่องรอยการทำงานของธรรมชาติได้สลักเสลาไว้อย่างลึกซึ้งบนก้อนหินและโขดหินตามธรรมชาติเหล่านี้
สิ่งเหล่านี้ปลุกเร้าความรู้สึกถึงจังหวะชีพจรของการมีชีวิตอยู่บางอย่าง พร้อมด้วยความทรงจำแห่งประวัติศาสตร์ในอดีตและคำมั่นสัญญาแห่งการเติบโตในอนาคต
ในก้อนหินและโขดหินเหล่านี้ ชาวญี่ปุ่นโบราณมองเห็นความลึกลับบางประการที่แฝงตัวอยู่ภายในธรรมชาติและปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ
ความผูกพันทางอารมณ์ที่มีต่อก้อนหินตามธรรมชาติ ซึ่งแต่เดิมมีแรงบันดาลใจมาจากศาสนา ได้ดำรงอยู่สืบเนื่องมาตลอดประวัติศาสตร์ญี่ปุ่นจวบจนถึงปัจจุบัน และยังคงมีชีวิตชีวาอยู่ในการนำก้อนหินและโขดหินมาใช้อยู่เสมอในงานสถาปัตยกรรมและการออกแบบสวน การสร้างสรรค์สวนหินที่มีคุณค่าทางศิลปะสูงและเปี่ยมไปด้วยสัญลักษณ์นิยม ซึ่งก้อนหินเพียงไม่กี่ก้อนอาจสื่อถึงจักรวาลทั้งมวล ยังคงเป็นส่วนสำคัญของธรรมเนียมปฏิบัติในงานสถาปัตยกรรมสวนของญี่ปุ่นสืบมา
ดังนั้น ความรู้สึกต่อก้อนหินซึ่งมีแรงบันดาลใจมาจากศาสนา จึงได้ให้กำเนิดสิ่งที่เราอาจเรียกได้ว่า "ศิลปะแห่งศิลา" และศิลปะแห่งศิลานี้เองก็ได้หล่อหลอมชีวิตและจิตวิญญาณลงไปในก้อนหิน พร้อมทั้งยกระดับพวกมันขึ้นสู่ขั้นที่ช่วยปลุกเร้าอารมณ์ความรู้สึกดั้งเดิมให้เข้มข้นยิ่งขึ้นไปอีก
บางทีเราอาจกล่าวได้ว่า ก้อนหินในฐานะศาสนาและก้อนหินในฐานะศิลปะนั้น แท้จริงแล้วมีต้นกำเนิดเป็นหนึ่งเดียวกัน
ทั่วทั้งบริเวณศาลเจ้าอิเสะในปัจจุบัน เรายังคงพบเห็นโขดหินและก้อนหินที่ได้รับการสักการะบูชาในฐานะที่ประทับของเทพเจ้า (อิวะคุระ - iwakura) หินหลายก้อนเห็นได้ชัดว่ามาจากท้องทะเล โดยมีร่องรอยลึกที่เกิดจากการกัดเซาะของคลื่นที่ซัดสาดผ่านพวกมัน เนื่องจากแต่เดิมนั้น พื้นที่ตั้งของศาลเจ้าอิเสะเคยอยู่ใกล้กับชายฝั่งทะเล
เป็นไปได้ยากที่รูปลักษณ์ของโขดหินและก้อนหินในบริเวณศาลเจ้าอิเสะจะยังคงสภาพเดิมไม่เปลี่ยนแปลงมาตั้งแต่ยุคโจมง อย่างไรก็ตาม หากพิจารณาตามพัฒนาการโดยทั่วไปในประวัติศาสตร์มนุษยชาติ จากความเชื่อแบบวิญญาณนิยมไปสู่พหุเทวนิยม
จากเทพเจ้าแห่งธรรมชาติไปสู่เทพเจ้าที่มีรูปลักษณ์ดั่งมนุษย์ เราก็อาจสันนิษฐานได้ว่าที่ประทับของเทพเจ้าที่เป็นโขดหินซึ่งยังคงหลงเหลืออยู่ในปัจจุบัน ไม่ใช่สิ่งที่ถูกนำมาเพิ่มเติมในภายหลัง หากแต่มีที่ประทับของจิตวิญญาณแห่งธรรมชาติเช่นนี้อยู่เป็นจำนวนมากตั้งแต่เริ่มต้น
ณ พื้นที่ซึ่งปัจจุบันคือศาลเจ้าอิเสะ จิตวิญญาณบางดวง ยกตัวอย่างเช่น จิตวิญญาณแห่งพืชผลและดวงอาทิตย์ ได้วิวัฒนาการขึ้นเป็นเทพผู้พิทักษ์และเทพประจำตระกูล และด้วยการเลื่อนสถานะให้สูงส่งขึ้นนี้เอง พวกท่านจึงยุติการพำนักอยู่ในก้อนหิน ถ้าเช่นนั้นแล้ว มนุษย์มองหาสัญลักษณ์ใหม่ๆ สำหรับทวยเทพเหล่านี้จากที่ใดกันเล่า
แรงผลักดันในการนำเสนอเทพเจ้าหรือสิ่งเหนือธรรมชาติผ่านสัญลักษณ์ มักแสดงออกมาในรูปแบบของการสมมติให้สิ่งเหล่านั้นมีรูปลักษณ์ดั่งมนุษย์ หน้ากากและรูปปั้นดินเผาในยุคโจมง เป็นเครื่องบ่งชี้ว่ากระบวนการทำให้เทพเจ้ามีรูปลักษณ์ดั่งมนุษย์นี้อาจกำลังดำเนินอยู่เช่นกันในญี่ปุ่น ผ่านสื่อกลางอย่างใบหน้าอันแปลกประหลาดเหล่านี้ ภาพลักษณ์ของเทพีแห่งผืนปฐพี หรือของเหล่าวิญญาณตระกูลอุเคะ (Uke) อย่าง โอเก็ตสึ (Ogetsu) อาจได้เริ่มก่อตัวขึ้นในจินตนาการของชาวญี่ปุ่นยุคแรกเริ่มแล้ว
ทว่าผู้คนในวัฒนธรรมยาโยอิ (Yayoi) ไม่ได้สานต่อแนวโน้มในการเปลี่ยนหน้ากากและรูปปั้นยุคโจมงที่ดูหยาบกระด้างและดุดันราวกับปีศาจให้กลายเป็นรูปเคารพที่มีรูปลักษณ์ดั่งมนุษย์แต่อย่างใด
อันที่จริง เมื่อวัฒนธรรมโจมงสูญสลายไป หน้ากากและรูปปั้นเหล่านั้นก็อันตรธานหายไปโดยสิ้นเชิง หลังจากเริ่มต้นยุคยาโยอิเป็นต้นมา ก็ไม่ปรากฏร่องรอยของวัตถุใดๆ ที่อาจถือได้ว่าเป็นการสมมติให้เทพเจ้าหรือสิ่งเหนือธรรมชาติมีรูปลักษณ์ดั่งมนุษย์อีกเลย
สาเหตุหลักสองประการของความเปลี่ยนแปลงในทิศทางนี้สามารถจำแนกได้เป็น พัฒนาการภายใน และผลกระทบจากปัจจัยภายนอก
สังคมที่มีสตรีเป็นใหญ่ ซึ่งแต่เดิมอพยพมาจากภูมิภาคทางตอนใต้ของญี่ปุ่น ประกอบอาชีพทำนาข้าวแบบทดน้ำ ดังจะเห็นได้จากความสำคัญของ โทโยอุเกะ (Toyouke) เทพีแห่งธัญพืช ที่ได้รับการสักการะบูชาอยู่ในศาลเจ้าเกกู (Geku)
ระดับความก้าวหน้าทางเทคนิคภายในสังคมนี้ค่อยๆ พัฒนาสูงขึ้น และผู้คนก็เริ่มตั้งถิ่นฐานอยู่รวมกันเป็นชุมชนถาวร ข้อเท็จจริงที่ว่าภายในบริเวณศาลเจ้าอิเสะ (Ise) ยังมีการประดิษฐานเทพเจ้าอย่าง สึกิโยมิ (Tsukiyomi), อิซานางิ (Izanagi), อิซานามิ (Izanami) และองค์อื่นๆ ซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับปรากฏการณ์ทางอุตุนิยมวิทยาทางทะเล บ่งชี้ว่านอกเหนือจากการทำนาข้าวแบบทดน้ำแล้ว การประมงก็มีบทบาทสำคัญเช่นกัน
นักโบราณคดีได้ชี้ให้เห็นว่า มีระลอกคลื่นของผู้คนที่มีต้นกำเนิดเดียวกัน และมีวัฒนธรรมการทำนาข้าวแบบทดน้ำและการประมงที่คล้ายคลึงกัน อพยพจากทางใต้เข้ามาสู่ญี่ปุ่นอย่างต่อเนื่องในช่วงยุคยาโยอิ และหนึ่งในระลอกคลื่นของผู้อพยพเหล่านั้นน่าจะขึ้นฝั่งโดยตรงที่ภูมิภาคอิเสะแห่งนี้
กลุ่มผู้อพยพมาใหม่เหล่านี้มีความเชี่ยวชาญในเทคนิคการเพาะปลูกและการประมงที่ก้าวหน้ายิ่งขึ้นไปอีก รวมถึงมีทักษะทางวิศวกรรมและเครื่องมือเหล็กที่จำเป็นต่อการก่อสร้างยุ้งฉางยกพื้นสูงและเรือเดินสมุทร
จุดเริ่มต้นของแนวคิดเรื่องกรรมสิทธิ์ส่วนบุคคลในที่ดินและการนำทักษะการก่อสร้างแบบใหม่เข้ามา อันเป็นผลมาจากพัฒนาการที่กล่าวมาข้างต้น ได้ทำให้สามารถกันพื้นที่ว่างส่วนหนึ่งไว้เป็นที่พำนักและสัญจรของเหล่าทวยเทพ ทั้งยังสามารถแปรเปลี่ยนพื้นที่ว่างส่วนนี้ให้กลายเป็นพื้นที่ว่างทางสถาปัตยกรรมได้อีกด้วย
แทนที่จะจินตนาการให้ทวยเทพมีรูปลักษณ์ดั่งมนุษย์ มนุษย์กลับเริ่มนึกคิดและสักการะบูชาพระองค์ในแง่ของอาณาบริเวณพื้นที่ว่างที่เชื่อกันว่าทวยเทพทรงสถิตและพำนักอยู่ แนวคิดในการใช้รูปทรงของพื้นที่ว่างเป็นสัญลักษณ์แทนสิ่งเหนือธรรมชาตินี้ ย่อมต้องพัฒนาควบคู่กันไปกับพื้นที่ว่างในงานสถาปัตยกรรมอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
2. แหล่งโบราณคดีโทโระ — เรือนขุดหลุมและยุ้งฉางยกพื้นสูง
ในการทบทวนถึงรุ่งอรุณแห่งสถาปัตยกรรมในประเทศญี่ปุ่น ซากโบราณสถานที่ถูกค้นพบ ณ เมืองโทโระ (Toro) ในจังหวัดชิซูโอกะ (Shizuoka) นับเป็นแหล่งข้อมูลอันล้ำค่าที่บอกเล่าถึงรูปลักษณ์และผังการตั้งถิ่นฐานในยุคยาโยอิ (Yayoi) ตลอดจนวิถีชีวิตของผู้คนในสมัยนั้น
ผลงานการศึกษาวิจัยของ ดร. มาซารุ เซกิโนะ (Dr. Masaru Sekino) นักประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรม ได้จำลองภาพสถาปัตยกรรมโบราณเหล่านี้ขึ้นมาให้เราได้เห็นอีกครั้ง
โทโระเคยเป็นชุมชนขนาดเล็กที่มีประชากรราวหกสิบถึงเจ็ดสิบคนซึ่งประกอบอาชีพทำนาข้าวแบบทดน้ำ บริเวณใจกลางของวงล้อมเรือนขุดหลุมมียุ้งฉางยกพื้นสูงตั้งอยู่สองหลัง เรือนขุดหลุมนั้นมีมาตั้งแต่ช่วงค่อนข้างต้นของยุคโจมง และยังคงใช้งานสืบต่อมาอีกยาวนานหลังจากนั้นในฐานะที่อยู่อาศัยของสามัญชน ส่วนยุ้งฉางยกพื้นสูงเพิ่งปรากฏขึ้นเป็นครั้งแรกในยุคยาโยอิ
โดยทั่วไปแล้ว เรือนขุดหลุมจะมีผังพื้นเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่ด้านข้างโค้งป่องออกเล็กน้อย และมีความยาวเส้นรอบรูปประมาณสิบห้าถึงสิบแปดฟุต พื้นเรือนถูกขุดลึกลงไปจากระดับผิวดินราวสามถึงสี่ฟุต โดยมีเตาไฟตั้งอยู่ตรงกลาง โครงสร้างพื้นฐานของที่อยู่อาศัยยุคดึกดำบรรพ์เหล่านี้ประกอบด้วยท่อนซุงสี่ต้นที่ฝังลงในหลุมดินทำหน้าที่เป็นเสา และมีคานวางพาดเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าอยู่ด้านบน จันทันจะแผ่ลาดลงมาจากคานจรดพื้นดิน ก่อเกิดเป็นหลังคาทรงจั่วที่มุงด้วยใบไม้หรือหญ้า
มวลปริมาตรขนาดใหญ่ของหลังคาเหล่านี้ซึ่งลอยตัวอยู่ใกล้พื้นดินและดูราวกับท้าทายต่อสภาพดินฟ้าอากาศ คงจะเป็นภาพที่น่าตื่นตาตื่นใจอย่างยิ่ง
ในพื้นที่ตอนในของญี่ปุ่น บริเวณด้านอับลมของหมู่แมกไม้ เรายังคงพบเห็นหลังคามุงฟางขนาดมหึมาที่ทอดตัวแนบชิดผืนดินในลักษณะคล้ายคลึงกันนี้ ดังนั้น แบบแผนดังกล่าวและความรู้สึกนึกคิดเชิงรูปทรงที่ได้รับแรงบันดาลใจมาจากยุคโจมงซึ่งอยู่เบื้องหลัง จึงได้รับการสืบทอดรักษาไว้ในธรรมเนียมปฏิบัติของเรือนชาวนาญี่ปุ่น
ส่วนยุ้งฉางที่ค้นพบ ณ เมืองโทโระ มีพื้นเรือนที่ยกสูงขึ้นเหนือระดับพื้นดินมาก ซึ่งน่าจะทำขึ้นเพื่อป้องกันพืชผลจากความชื้นและหนู องค์ประกอบพื้นฐานของส่วนยกพื้นคือเสาและคาน
ตัวเรือนยุ้งฉางด้านบนก่อผนังด้วยแผ่นไม้ซ้อนทับกันแบบโครงสร้างกระท่อมซุง โดยปลายแผ่นไม้แต่ละด้านจะวางไขว้ประสานกันตรงมุมทั้งสี่ น้ำหนักของหลังคาจะถ่ายลงสู่ผนังเหล่านี้โดยตรง หลังคาเป็นทรงจั่วที่มีทางเข้าหลักอยู่ตรงด้านหน้าจั่วมาแต่เดิม ตัวหลังคามีชายคายื่นยาวออกมา ซึ่งทำหน้าที่เป็นกันสาดคลุมเหนือประตูทางเข้าตรงฝั่งหน้าจั่วทั้งสองด้าน
การก่อสร้างโครงสร้างลักษณะนี้จำเป็นต้องอาศัยเครื่องมือเหล็กที่ก้าวหน้า เช่น ขวาน สิ่ว ผึ่ง เลื่อย และลิ่ม ซึ่งการผลิตเครื่องมือเหล่านี้เกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อมีเทคนิคที่ได้รับการพัฒนาขึ้นหลังจากเริ่มต้นยุคยาโยอิ (Yayoi) แล้วเท่านั้น
แบบแผนโครงสร้างของยุ้งฉางยกพื้นสูงนั้นมีความชัดเจนกว่าแบบแผนของเรือนขุดหลุมอย่างมาก ทั้งยังมีรูปทรงทางเรขาคณิตที่โดดเด่นอีกด้วย แบบแผนและความรู้สึกนึกคิดเชิงรูปทรงของยุ้งฉางยกพื้นสูงนี้ ได้ถูกนำไปปรับใช้ในเรือนพักอาศัยของชนชั้นสูงในยุคต่อมา และได้รับการพัฒนาสืบเนื่องไปภายในกระแสธารแห่งธรรมเนียมปฏิบัติทางสถาปัตยกรรมญี่ปุ่น
อันที่จริงแล้ว ความรู้สึกนึกคิดของชาวญี่ปุ่นที่มีต่อรูปทรง พื้นที่ว่าง และการจัดระเบียบพื้นที่ว่างนั้น เกิดขึ้นเป็นครั้งแรกในยุคยาโยอิ และได้กลายเป็นหนึ่งในมรดกทางวัฒนธรรมที่ยุคสมัยนี้มอบให้แก่ญี่ปุ่นในยุคหลัง
บริเวณโดยรอบยุ้งฉางเก็บธัญพืชส่วนกลางของชุมชนในยุคยาโยอิ จะมีการจัดงานเทศกาลเฉลิมฉลองการเก็บเกี่ยวในฤดูใบไม้ร่วง ที่ด้านหน้ายุ้งฉาง เหล่านักบวชจะถวายรวงข้าวแรกเกี่ยวแด่ทวยเทพ จากนั้นจึงร่วมเสวยผลผลิตใหม่นั้นพร้อมกับทวยเทพในเชิงสัญลักษณ์ ชาวบ้านในชุมชนเองก็ร่วมเฉลิมฉลองในงานเลี้ยงเคียงข้างเหล่าทวยเทพเช่นกัน
ด้วยวิถีทางเช่นนี้ ยุ้งฉางยกพื้นสูงจึงได้รับความสำคัญในเชิงสัญลักษณ์ในฐานะสถานที่ประกอบเทศกาลเหล่านี้ จนกระทั่งในท้ายที่สุด ตัวรูปทรงของยุ้งฉางเองก็ถูกมองว่าเป็นรูปลักษณ์ของทวยเทพ
ในยุคโจมง จิตวิญญาณแห่งพืชผลเคยถูกแทนค่าด้วยรูปปั้นหน้าตาประหลาดของเทพีแห่งผืนปฐพีซึ่งถูกฝังไว้ในห้องศิลาใต้พื้นดิน และมีการสวดมนต์คาถาอันหม่นหมองเพื่อวิงวอนให้พืชผลงอกเงยขึ้นมาจากร่างของวิญญาณ โอเก็ตสึ-ฮิเมะ (Ogetsu-hime) ผู้ถูกสังหาร
เมื่อเปรียบเทียบกันแล้ว เทศกาลที่จัดขึ้นรอบยุ้งฉางยกพื้นสูงกลับดูเปล่งประกายไปด้วยความปีติยินดีที่เบิกบานและผูกพันกับโลกใบนี้
ในขณะที่ผู้คนในยุคโจมงพยายามเพ่งมองเข้าไปในห้วงลึกอันมืดมิดแห่งความลับของธรรมชาติด้วยความหวาดกลัวจนตัวสั่นเทาต่อหน้าก้อนหินรูปร่างพิสดาร
ในยุคยาโยอิเรากลับสัมผัสได้ถึงความรู้สึกมั่นคงและความอิ่มเอมใจ ความขัดแย้งใดๆ ระหว่างธรรมชาติกับมนุษย์ดูเหมือนจะมลายหายไปเมื่อมนุษย์ตระหนักถึงความอุดมสมบูรณ์และความเมตตาปรานีของธรรมชาติ
การยกระดับความรู้สึกสำนึกในบุญคุณซึ่งมุ่งตรงไปยังยุ้งฉางยกพื้นสูงให้กลายเป็นความรู้สึกทางศาสนาจึงเป็นก้าวที่เป็นไปตามธรรมชาติ และไม่ใช่เรื่องเกินจริงเลยที่จะสันนิษฐานว่าผู้คนในยุคยาโยอิได้เชื่อมโยงรูปทรงของยุ้งฉางเข้ากับรูปลักษณ์ของทวยเทพ
และรูปทรงของยุ้งฉางเหล่านี้เอง ที่ได้กลายมาเป็นรูปทรงพื้นฐานของอาคารต่างๆ ในศาลเจ้าอิเสะในเวลาต่อมา
3. ศาสนาและการจัดการพื้นที่ว่างในสถาปัตยกรรมญี่ปุ่น
ดังที่เราได้เห็นมาก่อนหน้านี้ เหล่าทวยเทพที่ปกครองดูแลด้านเกษตรกรรม เช่น จิตวิญญาณแห่งธัญพืชและดวงอาทิตย์ ไม่ได้ถูกนึกคิดให้มีรูปลักษณ์ที่เป็นตัวตนดั่งมนุษย์
หากแต่ทรงเคลื่อนไหวในฐานะสิ่งมีชีวิตที่เป็นนามธรรมอยู่ในโลกที่มองไม่เห็น ในงานเทศกาลต่างๆ ทวยเทพจะเสด็จมาร่วมกับมนุษย์และเคลื่อนไหวสอดประสานไปพร้อมกัน
มนุษย์จัดงานเทศกาลขึ้น ณ สถานที่ที่เชื่อกันว่าทวยเทพทรงสถิตอยู่ แทนที่จะนึกคิดในแง่ของรูปลักษณ์แห่งทวยเทพ มนุษย์กลับนึกคิดในแง่ของภาพลักษณ์แห่งพื้นที่ว่างที่ทวยเทพทรงเคลื่อนไหวอยู่ และดำเนินการสร้างสัญลักษณ์แทนพื้นที่ว่างนี้ด้วยวิธีการอันหลากหลาย
เชือกฟางข้าว (ชิเมนาวะ - shimenawa) ถูกนำมาใช้ตั้งแต่ยุคเริ่มแรกเพื่อกำหนดขอบเขตพื้นที่ที่ห้ามมิให้สามัญชนย่างกรายเข้าไป พื้นที่เหล่านี้ทั้งบ่งบอกถึงพื้นที่ว่างที่ทวยเทพทรงครอบครอง และเป็นสัญลักษณ์แทนองค์เทพเจ้าเอง
ยังไม่เป็นที่แน่ชัดว่าเชือกฟางข้าวถูกนำมาใช้ในลักษณะนี้เป็นครั้งแรกเมื่อใด แต่ที่แน่ชัดคือมีมาก่อนการรวบรวมพงศาวดาร โคจิกิ (Kojiki) และ นิฮงโชกิ (Nihon Shoki) ในคริสต์ศตวรรษที่ 8 ซึ่งเป็นเอกสารหลักฐานพื้นฐานสำหรับการศึกษาขนบธรรมเนียมและความคิดทางศาสนาของญี่ปุ่นในยุคแรกเริ่ม
แนวคิดที่อยู่เบื้องหลังการปฏิบัติดังกล่าวมีความเหมือนกันทุกประการกับแนวคิดเบื้องหลังวิธีการสร้างสัญลักษณ์แทนพื้นที่ว่างที่สงวนไว้สำหรับทวยเทพอีกสองรูปแบบ ได้แก่ อิวะซากะ (iwasaka) และ ชิกิ (shiki)
อิวะซากะ คือชื่อเรียกของพื้นที่ยกระดับที่กั้นขอบเขตไว้ด้วยโขดหินและก้อนหิน อันเป็นที่ที่ทวยเทพเสด็จมาเยือนอยู่เสมอ ซึ่งภายใน อิวะซากะ มักจะประกอบด้วย อิวะคุระ (iwakura) หรือโขดหินที่ประทับของเทพเจ้ารวมอยู่ด้วย
ส่วน ชิกิ โดยทั่วไปคือชื่อเรียกของพื้นที่ที่มีขนาดใหญ่กว่า อิวะซากะ มีลักษณะเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสและปูลาดด้วยก้อนกรวด พื้นที่ลักษณะนี้ถูกสงวนไว้ให้ทวยเทพได้ทรงครอบครองและเสด็จดำเนินไปมา ทั้งยังทำหน้าที่เป็นสถานที่ประกอบพิธีกรรมและงานเทศกาลที่ทวยเทพและมนุษย์เข้ามามีส่วนร่วมกัน
แบบแผนของการนำเสนอพื้นที่ว่างเช่นนี้เป็นลักษณะเฉพาะของยุคยาโยอิ แต่ดังที่ได้ชี้ให้เห็นไปก่อนหน้านี้ แนวทางนี้ได้ถูกสืบทอดต่อมาสู่ธรรมเนียมปฏิบัติของญี่ปุ่นในยุคหลัง
วิธีการทำให้พื้นที่ว่างกลายเป็นสิ่งที่จับต้องได้ในแบบฉบับญี่ปุ่นนี้ เกี่ยวข้องกับการนิยาม การทำเครื่องหมายแบ่งเขต และการจำกัดขอบเขตพื้นที่ว่างท่ามกลางธรรมชาติ ซึ่งแตกต่างอย่างสิ้นเชิงกับแนวทางของโลกตะวันตกที่มุ่งก่อสร้างมวลปริมาตรเดี่ยวๆ ให้ตั้งตระหง่านขึ้นไปในพื้นที่ว่าง แนวทางแรกแสดงออกถึงพื้นที่ว่างบนระนาบแนวนอนแบบสองมิติ ในขณะที่แนวทางหลังแสดงออกบนระนาบแนวตั้งแบบสามมิติ
การทำให้พื้นที่ว่างกลายเป็นสิ่งที่จับต้องได้ในโลกตะวันตก หมายถึงการแย่งชิงพื้นที่นั้นมาจากธรรมชาติ การก่อร่างสร้างมันขึ้นมาเป็นห้องโถงโค้งและโดม
จนกระทั่งในท้ายที่สุด มหาวิหารสไตล์โกธิก (Gothic cathedrals) ก็ได้หลอมรวมองค์ประกอบเหล่านี้เข้าด้วยกันราวกับท่วงทำนองในบทเพลงซิมโฟนี พื้นที่ว่างที่ถูกสร้างขึ้นด้วยวิธีนี้จึงเป็นเสมือนโลกใบเล็กที่เป็นเอกเทศ เป็นโลกแห่งความเหนือจริงที่แยกตัวออกมาจากธรรมชาติ
ในทางตรงกันข้าม พื้นที่ว่างในสถาปัตยกรรมญี่ปุ่นยังคงเป็นตัวธรรมชาติเอง เป็นพื้นที่ว่างที่ได้รับการประทานมาจากธรรมชาติ แม้ว่าพื้นที่นั้นจะถูกจำกัดขอบเขตไว้ แต่ก็ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นให้กลายเป็นโลกที่เป็นอิสระและตัดขาดจากธรรมชาติ หากแต่ได้รับการพิจารณาให้อยู่ในความสัมพันธ์ที่แนบแน่นที่สุดกับสิ่งแวดล้อมรอบตัว และมักจะเผยให้เห็นถึงความมุ่งมั่นที่จะหลอมรวมเป็นหนึ่งเดียวกับธรรมชาติอยู่เสมอ ความรู้สึกแบบวิญญาณนิยมยังคงอบอวลอยู่รอบพื้นที่ว่างของญี่ปุ่น
สัญลักษณ์ที่ทำให้พื้นที่ว่างนั้นเด่นชัดขึ้นมีบทบาทสำคัญเป็นอย่างยิ่ง อิวะคุระ (iwakura) ที่กระจายอยู่ทั่ว อิวะซากะ (iwasaka) เครื่องบูชา ฮิโมโรงิ (himorogi) ที่ตั้งขึ้นบน ชิกิ (shiki) และรูปทรงของอาคารศาลเจ้าที่ถูกบีบให้กระชับเข้ามาภายในพื้นที่สองมิติที่ล้อมรอบด้วยแนวรั้ว
สิ่งเหล่านี้ล้วนประกอบกันเป็นลำดับขั้นของสัญลักษณ์ที่ประกาศถึงพื้นที่ว่างอันได้รับการจัดสรรไว้สำหรับเหล่าทวยเทพ
การแผ่ขยายตัวของพื้นที่ว่างในแนวราบย่อมปรากฏให้เห็นอย่างชัดเจนในตัวสถาปัตยกรรมญี่ปุ่นเองเช่นกัน และการแบ่งแยกหรือกระจายพื้นที่ว่างตามฟังก์ชันการใช้งานบนระนาบแนวนอนนี้ ก็ได้กลายมาเป็นหนึ่งในลักษณะเด่นของสถาปัตยกรรมญี่ปุ่น
สิ่งนี้มีความแตกต่างจากแนวทางของตะวันตกที่นิยมสร้างโครงสร้างแนวตั้งซ้อนกันเป็นชั้นๆ พร้อมกับฟังก์ชันการใช้งานที่ซับซ้อน แนวทางของญี่ปุ่นอาจอธิบายได้ว่าเกิดจากการพัฒนาเทคนิคการก่อสร้างที่ไม่ทันกาลในการรับมือกับความซับซ้อนของฟังก์ชันที่เพิ่มมากขึ้นซึ่งจำเป็นสำหรับงานสถาปัตยกรรม แต่ก็ไม่อาจมองข้ามได้ว่ามุมมองความเชื่อทางศาสนาของญี่ปุ่นก็มีส่วนสำคัญเช่นกัน
ในวัฒนธรรมการทำนาข้าวแบบทดน้ำและการประมงที่มีการจัดโครงสร้างสังคมตามกลุ่มอายุ ซึ่งเชื่อว่าเดินทางมาถึงประเทศญี่ปุ่นในช่วงยุคยาโยอิ มีธรรมเนียมในการสร้างเรือนแยกต่างหากสำหรับชายหนุ่ม เรือนสำหรับหญิงสาวที่ยังไม่แต่งงาน รวมถึงกระท่อมสำหรับคลอดบุตรและประจำเดือน โดยตั้งแยกออกไปจากเรือนพักอาศัยหลักและยุ้งฉาง เนื่องจากผู้คนถือว่าสิ่งเหล่านี้ไม่สะอาดหากจะต้องใช้พื้นที่ร่วมกัน
แนวคิดเช่นนี้มีส่วนช่วยสนับสนุนการกระจายตัวของอาคารต่างๆ บนระนาบแนวนอน แนวทางนี้ปรากฏเด่นชัดเป็นพิเศษในสถาปัตยกรรมแบบชินเด็น-ซูคูริ (shinden-zukuri) ของคฤหาสน์ขุนนางในยุคเฮอัน (Heian period) (ค.ศ. 794–1185)
จากข้อมูลของนักประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรม ดร. โทชิโอะ ฟุกูยามะ (Dr. Toshio Fukuyama) ระบุว่า ในยุคนารา (Nara period) (ค.ศ. 645–794) วิหารไนกู (Naiku) มีอาคารบริวารมากถึงเจ็ดหลังนอกเหนือไปจากวิหารหลักและคลังสมบัติฝั่งตะวันออกกับตะวันตก
ส่วนวิหารเกกู (Geku) ก็มีมากกว่าห้าสิบหลัง สเกลขนาดนี้ทำให้เราจินตนาการภาพความยิ่งใหญ่อลังการของงานเทศกาลทางศาสนาในสมัยนั้น รวมถึงวิถีชีวิตอันรุ่มรวยและหลากหลายที่ผู้คนจินตนาการขึ้นสำหรับเหล่าทวยเทพได้เป็นอย่างดี
อาคารศาลเจ้าต่างๆ ที่ถูกจัดวางไว้ภายในพื้นที่ว่างที่กำหนดขอบเขตไว้อย่างชัดเจน จึงทำหน้าที่เป็นสัญลักษณ์แทนวิถีชีวิตของทวยเทพ และเป็นเครื่องแสดงลำดับชั้นของพวกท่านภายในโลกแห่งสิ่งเหนือธรรมชาติ
ที่มา: ISE ; Prototype of Japanese Architecture
โดย เคนโซะ ทังเงะ (Kenzo Tange)
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
