“ภาพกาก” ที่ไม่กาก งานวาดตัวเล็ก ๆ ในจิตรกรรมไทย ที่เล่าเรื่องใหญ่ของสังคม
ถ้าพูดถึงคำว่า “กาก” ในปัจจุบัน ภาพในหัวของหลายคนคงไม่ค่อยดีนัก
เล่นเกมไม่เก่ง = เกมกาก
ทำงานไม่เข้าเรื่อง = งานกาก
หรือในความหมายตามพจนานุกรมราชบัณฑิตฯ “กาก” คือ สิ่งที่เหลือหลังจากคัดเอาส่วนดีออกแล้ว เช่น กากมะพร้าว กากเพชร
แต่รู้ไหมว่า…ในโลกของ จิตรกรรมไทย คำว่า “กาก” กลับไม่ใช่คำดูถูก หากเป็นหนึ่งในองค์ประกอบที่ ทรงคุณค่า และ มีชีวิตชีวา อย่างคาดไม่ถึง
ภาพกาก คืออะไร ?
“ภาพกาก” หรือที่เรียกกันว่า “รูปกาก” คือภาพวาดที่ปรากฏอยู่ในจิตรกรรมฝาผนัง ภาพเหล่านี้มักไม่เกี่ยวข้องโดยตรงกับเนื้อเรื่องหลัก เช่น พุทธประวัติ ชาดก หรือเรื่องศาสนา แต่แทรกอยู่ตามมุม ตามช่องว่าง หรือบริเวณรอง ๆ ของผนัง
เชื่อกันว่าภาพกากเริ่มปรากฏชัดใน สมัยอยุธยาตอนต้น โดยเฉพาะในงานจิตรกรรมที่เกี่ยวเนื่องกับพุทธศาสนา ตัวละครในภาพกากมักเป็น คนธรรมดา ชาวบ้าน สามัญชน ทั้งแบบเดี่ยวและแบบกลุ่ม เรียกรวม ๆ ว่า “ตัวกาก”
พวกเขากำลังทำกิจกรรมสารพัดอย่าง ใช้ชีวิต พูดคุย ทะเลาะ เล่นสนุก ทำงาน หรือแม้แต่แสดงพฤติกรรมหยาบช้า บางภาพตั้งใจวาดให้ดูน่าเกลียด น่ากลัว เพื่อสื่อถึงด้านมืดของมนุษย์ บางภาพกลับชวนหัวเราะ ดูตลก ขบขัน จนคนดูอดยิ้มไม่ได้ ไม่เพียงเท่านั้น “ภาพกาก” ยังอาจเป็นภาพสัตว์ อมนุษย์ หรือสิ่งเหนือจริง ที่โผล่มาแบบไม่คาดคิดอีกด้วย
แล้วทำไมถึงเรียกว่า “กาก” ?
เหตุผลหนึ่งที่ทำให้ภาพเหล่านี้ถูกเรียกว่า “ภาพกาก” อาจเพราะเป็นภาพที่ถูกวาด หลังจากงานหลักเสร็จแล้ว เปรียบเสมือน “ส่วนที่เหลือ” บนพื้นที่ผนังพื้นที่ว่างที่จิตรกรใช้ปล่อยฝีมือ ใส่อารมณ์ หรือเล่าเรื่องนอกบท แต่แม้จะเป็น “ส่วนที่เหลือ” ภาพกากกลับไม่เคยเป็น “ส่วนเกิน”
ภาพเล็ก ๆ ที่สะท้อนโลกทั้งใบ
คุณค่าที่แท้จริงของภาพกาก คือการสะท้อน ความเป็นจริงของสังคม สิ่งที่ภาพหลักซึ่งเต็มไปด้วยความศักดิ์สิทธิ์ อุดมคติ และแบบแผนอาจไม่สามารถเล่าได้
ในภาพกาก เราจะได้เห็นวิถีชีวิตของผู้คน อารมณ์ ความคิด ความเชื่อ การละเล่น วัฒนธรรม ประเพณี รวมถึงรายละเอียดทางประวัติศาสตร์ในชีวิตประจำวัน พูดง่าย ๆ คือ หากภาพหลักคือ “โลกในอุดมคติ” ภาพกากก็คือ “โลกของมนุษย์จริง ๆ”
แม้ภาพกากจะดูอิสระและสนุก แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าจิตรกรจะวาดอะไรก็ได้ตามใจ มีข้อสำคัญคือ ภาพกากต้องไม่รบกวนหรือเปลี่ยนความหมายของเนื้อเรื่องหลัก ด้วยเหตุนี้ ภาพกากจึงเป็นเหมือนพื้นที่เล็ก ๆ ที่จิตรกรได้แสดงตัวตน ความคิด และอารมณ์ขัน โดยยังคงเคารพกรอบของศิลปะและศาสนาอย่างเคร่งครัด
กาก…แต่ไม่เคยไร้ค่า
แม้ชื่อจะฟังดูเหมือนไม่สำคัญ แต่ “ภาพกาก” คือหลักฐานชิ้นสำคัญที่ช่วยให้เราเข้าใจสังคมไทยในอดีตได้ลึกซึ้งขึ้น มันคือเสียงของคนธรรมดา คือรอยยิ้ม เสียงหัวเราะ และความจริงที่ซ่อนอยู่หลังภาพศักดิ์สิทธิ์และพิสูจน์ว่า…บางครั้ง สิ่งที่เรียกว่า “กาก” กลับเป็นส่วนที่ทำให้งานศิลปะมีชีวิตมากที่สุด
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
