Blockdit Logo (Mobile)
Is Life
•
วันนี้ เวลา 01:00 • ข่าวรอบโลก

มลพิษข้ามพรมแดน เมื่อพิษจากประเทศหนึ่งกลายเป็นปัญหาของอีกประเทศ

มลพิษข้ามพรมแดนเป็นหนึ่งในปัญหาสิ่งแวดล้อมที่ซับซ้อนที่สุดของโลก
เพราะธรรมชาติไม่รู้เส้นแบ่งเขตแดนเหมือนมนุษย์ แม่น้ำ ลม หรือทะเล ล้วนเคลื่อนที่ไปตามกฎของธรรมชาติ ไม่ใช่ตามเส้นที่ถูกขีดไว้บนแผนที่
เมื่อเหมืองแห่งหนึ่งปล่อยน้ำเสียหรือโลหะหนักลงสู่ต้นน้ำในประเทศหนึ่ง สารปนเปื้อนสามารถไหลข้ามพรมแดนไปยังอีกประเทศได้ภายในเวลาไม่นาน
และแม้ประเทศปลายทางจะมีกฎหมายสิ่งแวดล้อมที่เข้มแข็งเพียงใด ก็ไม่สามารถควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษที่อยู่นอกอำนาจอธิปไตยของตนได้
ทำให้การแก้ไขปัญหาไม่ได้ขึ้นอยู่กับกฎหมายของประเทศใดประเทศหนึ่ง แต่ต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างรัฐและการทูตระหว่างประเทศเป็นหลัก
ความยากประการแรกคือเรื่อง อำนาจอธิปไตยของรัฐ ตามหลักกฎหมายระหว่างประเทศ แต่ละประเทศมีสิทธิบริหารจัดการทรัพยากรและกิจกรรมภายในดินแดนของตนเอง
ประเทศที่ได้รับผลกระทบไม่สามารถส่งเจ้าหน้าที่เข้าไปตรวจสอบเหมือง สั่งหยุดกิจการ หรือบังคับใช้กฎหมายในอีกประเทศหนึ่งได้
ถึงแม้จะมีหลักกฎหมายสากล ซึ่งกำหนดว่ารัฐไม่ควรปล่อยให้กิจกรรมภายในประเทศของตนสร้างความเสียหายต่อประเทศอื่น
แต่หลักการนี้ในทางปฏิบัติต้องอาศัยการพิสูจน์ข้อเท็จจริง การเจรจา และความร่วมมือของทั้งสองฝ่าย มากกว่าการใช้อำนาจบังคับโดยตรง
อีกประเด็นที่ทำให้ปัญหาซับซ้อนเป็นเรื่องการพิสูจน์ต้นตอของมลพิษ
แม่น้ำเป็นระบบนิเวศที่มีการไหลเวียนตลอดเวลา ตลอดเส้นทางอาจมีโรงงาน เหมือง พื้นที่เกษตรกรรม หรือชุมชนจำนวนมากปล่อยของเสียลงสู่แม่น้ำพร้อมกัน
หากพบสารหนู ตะกั่ว หรือโลหะหนักในประเทศปลายน้ำ จึงไม่ใช่เรื่องง่ายที่จะพิสูจน์ว่าสารดังกล่าวมาจากเหมืองแห่งใด หรือเกิดจากหลายแหล่งสะสมรวมกัน
การดำเนินคดีหรือการเรียกร้องความรับผิดจึงต้องอาศัยข้อมูลการตรวจวัดระยะยาว การเก็บตัวอย่างร่วมกัน และการเปิดเผยข้อมูลจากประเทศต้นทาง ซึ่งหลายกรณีไม่มีระบบแบ่งปันข้อมูลที่โปร่งใสหรือเป็นมาตรฐานเดียวกัน
นอกจากนี้ ผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจก็มักขัดแย้งกับการคุ้มครองสิ่งแวดล้อม
เหมืองแร่ขนาดใหญ่สร้างรายได้ การจ้างงาน และรายได้ภาษีให้กับประเทศเจ้าของพื้นที่
หากรัฐบาลบางประเทศชั่งน้ำหนักระหว่างผลกระทบต่อประเทศเพื่อนบ้านกับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจภายในประเทศของตน แล้วต้นทุนความเสียหายตกอยู่กับประเทศปลายน้ำ แต่ผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจอยู่ที่ประเทศต้นน้ำ ก็ย่อมเกิดสิ่งที่นักเศรษฐศาสตร์สิ่งแวดล้อมเรียกว่า การผลักภาระต้นทุนไปให้ผู้อื่น
กล่าวคือ ผู้ก่อมลพิษไม่ได้เป็นผู้แบกรับผลกระทบทั้งหมดด้วยตนเอง ทำให้แรงจูงใจในการลดมลพิษลดลง เว้นแต่จะมีข้อตกลงระหว่างประเทศที่มีประสิทธิภาพเข้ามากำกับ
ความท้าทายอีกด้านมาจากข้อจำกัดของกฎหมายระหว่างประเทศ แม้มีอนุสัญญาและหลักการเกี่ยวกับการใช้แม่น้ำร่วมกัน แต่การบังคับใช้นั้นไม่ง่าย
ขึ้นอยู่กับว่าประเทศต่างๆ เป็นภาคีหรือไม่ และแม้เป็นภาคี หลายกรณีก็ยังอาศัยการเจรจา การประสานงาน และกลไกความร่วมมือ มากกว่าการลงโทษแบบเด็ดขาด
แถมกฎหมายระหว่างประเทศจำนวนมากมีลักษณะเป็นกรอบความร่วมมือ ไม่ใช่กฎหมายที่มีการบังคับใช้เหมือนกฎหมายภายในประเทศ
ในทางปฏิบัติ การจัดการมลพิษข้ามพรมแดนต้องอาศัยการบริหารจัดการทั้งลุ่มน้ำ แทนการมองเฉพาะเขตแดนทางการเมือง เพราะแม่น้ำหนึ่งสายคือระบบนิเวศเดียวกันตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปลายน้ำ
องค์การสหประชาชาติชี้ว่ากว่าร้อยละ 60 ของการไหลของน้ำจืดทั่วโลกเป็นแหล่งน้ำที่หลายประเทศใช้ร่วมกัน
แต่ส่วนใหญ่ยังขาดกลไกความร่วมมืออย่างเป็นทางการ ทำให้การแบ่งปันข้อมูล การเฝ้าระวังคุณภาพน้ำ และการตอบสนองต่อเหตุฉุกเฉินยังทำได้ไม่เต็มประสิทธิภาพ
ยังขาดทั้งข้อมูลวิทยาศาสตร์ที่ทุกฝ่ายยอมรับ การตรวจวัดร่วมกัน ความโปร่งใสในการเปิดเผยข้อมูล กลไกความร่วมมือระดับลุ่มน้ำ และเจตจำนงทางการเมืองของประเทศที่ใช้ทรัพยากรร่วมกัน
เมื่อขาดองค์ประกอบใดองค์ประกอบหนึ่ง แม้มลพิษจะสามารถตรวจพบได้อย่างชัดเจน การหาผู้รับผิดชอบและการเยียวยาผลกระทบก็ยังเป็นกระบวนการที่ยืดเยื้อและซับซ้อนอยู่เสมอ
อ้างอิง
Frequently Asked Questions (FAQs) about the Water Convention https://unece.org/environment-policy/water/about-the-convention/faqs
Updated Strategies for Monitoring and Assessment of Transboundary Rivers, Lakes and Groundwaters https://unece.org/info/publications/pub/375468
Transboundary Pollution Externalities: Think Globally, Act Locally? https://arxiv.org/abs/1910.04469
โฆษณา