หลักสติปัฏฐาน 4 (เบื้องต้น): แนวทางปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน
หนทางสู่ความสุขและความเข้าใจในชีวิต
เราทุกคนต่างกำลังเดินทางบนเส้นทางเดียวกัน นั่นคือการแสวงหาความสุขและหนทางที่จะพ้นไปจากความทุกข์ใช่หรือไม่? ในทางพระพุทธศาสนาได้ชี้ให้เห็นว่า ความทุกข์ทั้งปวงที่เราประสบนั้นล้วนมีที่มา และมีหนทางปฏิบัติเพื่อดับทุกข์นั้นได้ นี่คือการเดินทางที่เราทุกคนต่างมีร่วมกัน ในคู่มือฉบับนี้ เราจะร่วมกันสำรวจเส้นทางสายนี้ไปด้วยความเมตตาและความใฝ่รู้
ต้นตอของความทุกข์ในชีวิตของเรานั้นเกิดจากกิเลส 3 ประการที่นอนเนื่องอยู่ในจิตใจ คือ
* ความโลภ (ความอยากได้อยากมี)
* ความโกรธ (ความไม่พอใจ) และ
* ความหลง (ความไม่รู้ตามความเป็นจริง)
กิเลสเหล่านี้เปรียบเสมือนม่านหมอกที่บดบังปัญญา ทำให้เรามองเห็นโลกและชีวิตผิดเพี้ยนไปจากความจริง นำไปสู่การยึดมั่นถือมั่นและสร้างความทุกข์ให้แก่ตนเองอย่างไม่สิ้นสุด
แล้วเราจะทำอย่างไร? เพื่อจะพ้นจากความทุกข์นี้ได้
พระพุทธองค์ได้ทรงชี้แนะ “หนทางเอก” ซึ่งเป็นเส้นทางสายตรงเพื่อความบริสุทธิ์หมดจดจากกิเลส นั่นคือ การเจริญวิปัสสนากรรมฐานตามหลักสติปัฏฐาน 4
การปฏิบัตินี้ไม่ใช่เรื่องลึกลับหรือไกลตัว แต่เป็นกระบวนการฝึกฝนและพัฒนาตนเอง เพื่อให้เกิดปัญญารู้แจ้งเห็นจริงในธรรมชาติของชีวิต จนสามารถนำพาตนเองไปสู่เป้าหมายอันสูงสุดคือพระนิพพานได้
คู่มือฉบับนี้ จัดทำขึ้นเพื่อเป็นเพื่อนนำทางสำหรับผู้เริ่มต้น โดยจะอธิบายหลักการและวิธีการอย่างเป็นลำดับขั้น เพื่อให้ท่านสามารถทำความเข้าใจและเริ่มต้นฝึกฝนได้ด้วยตนเองอย่างมั่นใจ ขอเพียงเราเริ่มต้นก้าวแรกด้วยความเข้าใจที่ถูกต้อง หนทางสู่ความสงบสุขและความเข้าใจในชีวิตก็จะปรากฏชัดเจนขึ้นครับ
1. ก้าวแรกสู่การปฏิบัติ: ทำความเข้าใจโลก 2 ระดับ
ก่อนจะเริ่มต้นลงมือปฏิบัติ สิ่งสำคัญที่สุดคือการปรับมุมมองของเราให้เข้าใจ "ความจริง" ในสองระดับเสียก่อน เพราะเป้าหมายของการเจริญวิปัสสนา คือ การมองทะลุความจริงระดับหนึ่ง ไปสู่ความจริงอีกระดับที่ลึกซึ้งกว่า
สมมติสัจจะ (ความจริงโดยสมมติ)
* ความจริงที่เกิดจากการตกลงร่วมกัน: เป็นชื่อเรียก หรือสิ่งที่เกิดจากการปรุงแต่งทางความคิด เพื่อความสะดวกในการสื่อสาร ซึ่งจำเป็นต่อการใช้ชีวิต แต่ไม่ใช่สภาวะที่มีอยู่โดยตัวของมันเอง
ปรมัตถสัจจะ (ความจริงแท้)
* ความจริงในระดับสูงสุด: คือสภาวะธรรมที่มีอยู่จริง มีลักษณะเฉพาะตน ไม่ได้เกิดจากการปรุงแต่งทางความคิด เป็นสิ่งที่ปัญญาสามารถเข้าไปรู้ได้โดยตรง
ตัวอย่าง: เราเรียกวัตถุที่ประกอบด้วยล้อ เพลา และตัวถัง ว่า "ราชรถ" แต่หากเราแยกชิ้นส่วนเหล่านี้ออกจากกัน ความเป็น "ราชรถ" ก็จะหายไป เหลือเพียงส่วนประกอบย่อยๆ ชื่อ "ราชรถ" จึงเป็นเพียงชื่อที่เราสมมติขึ้นเพื่อเรียกชิ้นส่วนเหล่านั้นที่ประกอบกันขึ้นมาอย่างมีประโยชน์ใช้สอย ตัวอย่าง: ลักษณะที่แข็ง ร้อน หรือเย็น, ความรู้สึกสุขหรือทุกข์, สภาพที่รู้หรือคิด สิ่งเหล่านี้มีอยู่จริง มีลักษณะเฉพาะตัวของมันเอง ไม่ว่าเราจะเรียกมันว่าอะไรก็ตาม และไม่ว่ามันจะประกอบกันขึ้นเป็นสิ่งใด
การปฏิบัติวิปัสสนาจึงไม่ใช่การปฏิเสธความจริงโดยสมมติ แต่เป็นการฝึกปัญญาให้มองทะลุสมมตินั้น เพื่อเห็นองค์ประกอบที่แท้จริง (ปรมัตถ์) ที่ประกอบกันขึ้นมา อันจะนำไปสู่การคลายความยึดมั่นถือมั่น โดยสภาวธรรมที่มีอยู่จริงในระดับปรมัตถ์นี้ มีองค์ประกอบพื้นฐาน 4 ประการ ที่เรียกว่า “ปรมัตถธรรม 4” ซึ่งประกอบกันขึ้นเป็นประสบการณ์ทั้งหมดของเรา
1) จิต: คือสภาพธรรมที่ทำหน้าที่รู้หรือรับรู้อารมณ์ (สิ่งต่างๆ ที่ปรากฏทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) เป็นเหมือนผู้รู้ หรือผู้เห็น
2) เจตสิก: คือสภาพธรรมที่ประกอบกับจิต ทำให้จิตมีลักษณะต่างๆ เช่น สุข ทุกข์ ดี ชั่ว ลองจินตนาการว่าจิตเปรียบเสมือนน้ำที่ใสบริสุทธิ์ โดยธรรมชาติของมันมีเพียงการ "รู้" หรือ "ตื่นอยู่" ส่วนเจตสิกก็เปรียบเหมือนสีที่หยดลงไปในน้ำนั้น หยดสีแดงอาจเป็นความโกรธ (โทสะ) หยดสีทองอาจเป็นความสุข (สุขเวทนา) น้ำก็ยังคงเป็นน้ำ แต่มันปรากฏคุณสมบัติและสีสันที่เปลี่ยนไปชั่วคราวตามเจตสิกที่เกิดขึ้นประกอบ การปฏิบัติคือการเห็นน้ำเป็นน้ำ เห็นสีเป็นสี โดยไม่สับสนว่าทั้งสองคือสิ่งเดียวกัน
3) รูป: คือองค์ประกอบส่วนที่เป็นวัตถุ สสาร หรือร่างกายทั้งหมดของเราที่สามารถรับรู้ได้
4) นิพพาน: คือสภาวะธรรมที่มีอยู่จริง แต่พ้นไปจากเหตุปัจจัยปรุงแต่ง จึงไม่มีการเกิดขึ้นและดับไป เป็นเป้าหมายสูงสุดของการปฏิบัติ
สำหรับผู้ศึกษาเพิ่มเติม: ในการศึกษาพระอภิธรรมชั้นสูง ยังมีการอธิบายเพิ่มเติมว่า แม้แต่คำว่า ‘จิต เจตสิก รูป นิพพาน’ เอง ก็ยังถือเป็น ‘ปรมัตถบัญญัติ’ คือเป็นชื่อหรือป้ายชี้สภาวะที่เป็นปรมัตถ์อีกทอดหนึ่ง เป้าหมายของการปฏิบัติจึงยังคงเป็นการเข้าไปสัมผัสกับสภาวะเหล่านั้นโดยตรงด้วยปัญญา จนอยู่เหนือชื่อเรียกหรือบัญญัติใดๆ ทั้งปวง
เมื่อเราเข้าใจเป้าหมายแล้วว่าคือการเห็นความจริงในระดับปรมัตถ์ ขั้นต่อไปคือการทำความรู้จักกับเครื่องมือที่จะพาเราไปสู่เป้าหมายนั้น นั่นคือ "วิปัสสนากรรมฐาน"
2. วิปัสสนากรรมฐานคืออะไร?
วิปัสสนากรรมฐาน คือ การฝึกอบรมเพื่อพัฒนา "ปัญญา" ให้รู้เท่าทันและเข้าใจสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริง จนมีจิตใจเป็นอิสระ ไม่ถูกครอบงำด้วยกิเลสและความทุกข์
เพื่อให้เข้าใจชัดเจนยิ่งขึ้น เราสามารถเปรียบเทียบการเจริญกรรมฐาน 2 แนวทางหลักในพระพุทธศาสนาได้ดังนี้
หัวข้อ | สมถกรรมฐาน | วิปัสสนากรรมฐาน
เป้าหมายหลัก: ความสงบ, สมาธิ | ปัญญา, การรู้แจ้ง
วิธีการ: การเพ่งอารมณ์เดียวให้จิตสงบนิ่ง | การใช้สติสังเกตสภาวธรรมที่เกิดขึ้นตามจริง
ผลลัพธ์: จิตสงบระงับจากกิเลสชั่วคราว มีกำลัง | เห็นไตรลักษณ์, ถอนรากเหง้าของกิเลส
หัวใจสำคัญของการปฏิบัติวิปัสสนา คือการใช้สติและสมาธิที่ฝึกฝนมาเป็นเครื่องมือในการพิจารณาให้เห็น ไตรลักษณ์ ในกายและใจของเราเอง ซึ่งได้แก่:
1) อนิจจัง: ความไม่เที่ยงแท้แน่นอน ทุกสิ่งมีการเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป
2) ทุกขัง: ความเป็นทุกข์ หรือสภาวะที่ทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้
3) อนัตตา: ความไม่มีตัวตนที่แท้จริง ไม่สามารถบังคับบัญชาได้
เมื่อเข้าใจแล้วว่าวิปัสสนาคืออะไรและมีเป้าหมายเพื่ออะไร ต่อไปเราจะเข้าสู่ภาคปฏิบัติที่เป็นรูปธรรมที่สุด ซึ่งพระพุทธองค์ได้ทรงวางแนวทางไว้เป็นระบบ นั่นคือหลักการของ สติปัฏฐาน 4
3. เส้นทางแห่งการปฏิบัติ: สติปัฏฐาน 4
“สติปัฏฐาน” แปลว่า ฐานหรือที่ตั้งของสติ เป็นแนวทางการปฏิบัติ 4 ประการที่เป็นระบบเพื่อการเจริญสติและปัญญา เป็นการนำสติเข้าไปกำกับดูกาย เวทนา จิต และธรรม ให้เห็นตามสภาวะความเป็นจริงของมัน
"หนทางนี้เป็นหนทางเอก เพื่อความบริสุทธิ์หมดจดแห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อความก้าวล่วงเสียได้ด้วยความโศกและความร่ำไร เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน"
3.1 ฐานที่ 1: กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน (การตามรู้กาย)
เป็นการใช้ "กาย" ซึ่งเป็นสิ่งที่หยาบและเห็นได้ง่ายที่สุด มาเป็นฐานที่ตั้งของสติ เหมาะอย่างยิ่งสำหรับผู้เริ่มต้น
วิธีปฏิบัติสำหรับผู้เริ่มต้น:
1) การกำหนดรู้อิริยาบถใหญ่ (ยืน เดิน นั่ง นอน): เราเพียงฝึกที่จะระลึกรู้อย่างเบาๆ ว่าในขณะนั้นร่างกายกำลังอยู่ในอิริยาบถใด ไม่ใช่การคิดหรือบังคับ แต่เป็นการ "ตามรู้" ด้วยใจที่เป็นกลาง เช่น
* ขณะยืน ก็รู้ว่ายืน
* ขณะเดิน ก็รู้ว่าเดิน
* ขณะนั่ง ก็รู้ว่านั่ง
* ขณะนอน ก็รู้ว่านอน
2) การกำหนดรู้ลมหายใจเข้าออก (อานาปานสติ): สหายที่ซื่อสัตย์กับเราที่สุดอาจคือลมหายใจของเราเอง ให้เราเริ่มต้นด้วยการทำความรู้จักลมหายใจ โดยปราศจากการตัดสินใดๆ
* นั่งในท่าที่สบาย ผ่อนคลายร่างกาย
* นำความรู้สึกไปรับรู้ลมหายใจที่กระทบบริเวณปลายจมูกหรือริมฝีปากบน
* เมื่อหายใจเข้า ก็รู้ว่าหายใจเข้า
* เมื่อหายใจออก ก็รู้ว่าหายใจออก
* เราไม่ได้พยายามจะควบคุมหรือบังคับลมหายใจเลย เพียงเฝ้ารู้ลมหายใจที่เป็นธรรมชาติของเขา หากจิตเผลอคิดไปเรื่องอื่น ก็ไม่ใช่ความล้มเหลว นั่นเป็นธรรมชาติของจิต เพียงแค่เรารู้ตัวแล้วค่อยๆ นำความรู้สึกกลับมาที่ฐานปฏิบัติของเราอย่างนุ่มนวล
3.2 ฐานที่ 2: เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน (การตามรู้เวทนา)
เป็นการมีสติระลึกรู้ "ความรู้สึก" ที่เกิดขึ้นกับกายและใจ โดยไม่เข้าไปยึดติดหรือผลักไส เวทนาแบ่งออกเป็น 3 ประเภทหลักๆ คือ
1) สุขเวทนา: ความรู้สึกสบายกาย สบายใจ
2) ทุกขเวทนา: ความรู้สึกไม่สบายกาย ไม่สบายใจ เช่น ความเจ็บ ปวด เมื่อย
3) อุเบกขาเวทนา: ความรู้สึกเฉยๆ ไม่สุขไม่ทุกข์
วิธีปฏิบัติ: เมื่อความรู้สึกใดๆ เกิดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นสุข ทุกข์ หรือเฉยๆ หน้าที่ของเราคือเพียง "รับรู้" ว่าความรู้สึกนั้นได้เกิดขึ้นแล้ว จากนั้นก็เฝ้าดูมันตั้งอยู่ แล้วก็จะค่อยๆ ดับไปตามธรรมชาติของมันเอง
3.3 ฐานที่ 3: จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน (การตามรู้จิต)
เป็นการมีสติระลึกรู้ "สภาวะของจิต" ที่เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา จิตของเรานั้นไม่เคยหยุดนิ่ง เดี๋ยวดี เดี๋ยวร้าย เดี๋ยวสงบ เดี๋ยวฟุ้งซ่าน การตามรู้จิตคือการรู้เท่าทันสภาวะเหล่านี้ เช่น
* จิตมีราคะ หรือไม่มีราคะ
* จิตมีโทสะ หรือไม่มีโทสะ
* จิตฟุ้งซ่าน หรือเป็นสมาธิ
* จิตหดหู่ หรือผ่องใส
วิธีปฏิบัติ: เมื่อรู้ทันสภาวะเหล่านี้ ให้เราเพียงแค่ "รู้" โดยไม่เข้าไปตัดสินหรือปรุงแต่งต่อ และที่สำคัญคือไม่ยึดว่าเป็น "เรา" หรือ "ของเรา" เช่น เมื่อจิตคิดฟุ้งซ่าน ให้รู้ว่า "จิตกำลังฟุ้งซ่าน" ไม่ใช่ "เราเป็นคนฟุ้งซ่าน"
3.4 ฐานที่ 4: ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน (การตามรู้ธรรม)
เป็นฐานการปฏิบัติที่ละเอียดที่สุด คือการมีสติรู้เท่าทัน "สภาวธรรม" หรือสิ่งที่ปรากฏขึ้นในใจ สำหรับผู้เริ่มต้น ขอแนะนำให้เริ่มจากการสังเกต "นิวรณ์ 5" ซึ่งเป็นอุปสรรคสำคัญที่คอยขวางกั้นจิตไม่ให้สงบและเกิดปัญญา
นิวรณ์ | คำอธิบายอย่างง่าย | วิธีสังเกต
1) กามฉันทะ (ความพอใจ) ในรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส > รู้ทันเมื่อจิตไหลไปเพลิดเพลินกับสิ่งสวยงาม หรือคิดถึงเรื่องที่น่าพอใจ
2) พยาบาท (ความไม่พอใจ) ความขุ่นเคืองใจ > รู้ทันเมื่อเกิดความหงุดหงิด ไม่ชอบใจ หรือคิดร้ายต่อผู้อื่น
3) ถีนมิทธะ (ความหดหู่) ท้อแท้ ง่วงซึม > รู้ทันเมื่อรู้สึกง่วงเหงาหาวนอน เกียจคร้านในการปฏิบัติ
4) อุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่าน รำคาญใจ) > รู้ทันเมื่อจิตคิดไปในเรื่องต่างๆ ไม่หยุด ไม่สามารถจดจ่อกับปัจจุบันได้
5) วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) > รู้ทันเมื่อเกิดความสงสัยในการปฏิบัติ ในคำสอน หรือในผลที่จะได้รับ
การฝึกฝนตามหลักสติปัฏฐาน 4 อย่างสม่ำเสมอนี้ จะนำมาซึ่งประโยชน์มากมายทั้งในชีวิตประจำวัน และเป็นหนทางนำไปสู่เป้าหมายสูงสุดของการปฏิบัติธรรม
4. อานิสงส์ของการปฏิบัติ: ผลลัพธ์แห่งความเพียร
การเจริญวิปัสสนากรรมฐานตามหลักสติปัฏฐาน 4 อย่างถูกต้องและสม่ำเสมอ ย่อมบังเกิดผลดีหรืออานิสงส์ทั้งในแง่ของการดำเนินชีวิตประจำวันและในแง่ของเป้าหมายทางธรรมที่ลึกซึ้ง
อานิสงส์ทั่วไป (ประโยชน์ในชีวิตประจำวัน)
1)?ช่วยให้จิตใจผ่อนคลาย: การฝึกสติทำให้เรารู้จักวิธีทำใจให้สงบ ลดความเครียด ความวิตกกังวล และความกระวนกระวายใจ เป็นการพักผ่อนจิตใจที่ดีที่สุด
2) เพิ่มประสิทธิภาพในการทำงานและการเรียน: เมื่อจิตมีสมาธิ ไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมทำให้คิดได้รอบคอบ ทำงานหรือเรียนหนังสือได้ผลดีขึ้น ลดความผิดพลาด
3) เสริมสร้างสุขภาพกายและใจ: การมีจิตใจที่เข้มแข็งและสงบสุขจะสร้างภูมิคุ้มกันต่อโรคทางจิต และส่งผลดีต่อร่างกาย ทำให้มีผิวพรรณผ่องใส และช่วยบรรเทาอาการเจ็บป่วยทางกายได้
อานิสงส์เฉพาะ (เป้าหมายสูงสุดของการปฏิบัติ)
1) เกิดปัญญารู้แจ้งในไตรลักษณ์: ผู้ปฏิบัติจะเห็นความจริงของชีวิตว่าทุกสิ่งล้วนไม่เที่ยง (อนิจจัง) เป็นทุกข์ (ทุกขัง) และไม่ใช่ตัวตนที่แท้จริง (อนัตตา)
2) ละคลายจากความยึดมั่นถือมั่น: เมื่อเห็นความจริง ปัญญาจะช่วยให้คลายความยึดติดในสิ่งต่างๆ ว่าเป็นตัวเราหรือของของเรา ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของความทุกข์
3) บรรลุมรรค ผล นิพพาน: เป็นเส้นทางโดยตรงที่นำไปสู่การละกิเลสได้โดยสิ้นเชิง และรู้แจ้งพระนิพพานอันเป็นสภาวะที่ดับทุกข์ทั้งปวง
ประโยชน์เหล่านี้คือสิ่งที่ยืนยันว่า การปฏิบัติวิปัสสนาเป็นหนทางที่เป็นประโยชน์อย่างแท้จริง และเป็นสิ่งที่ทุกคนสามารถเข้าถึงได้ด้วยความเพียรของตนเอง
5. บทสรุป: ก้าวต่อไปบนเส้นทางแห่งสติ
คู่มือฉบับนี้ได้นำเสนอภาพรวมของการเจริญวิปัสสนากรรมฐานตามหลักสติปัฏฐาน 4 ซึ่งมีหัวใจสำคัญคือ การฝึกสติเพื่อตามดู กาย เวทนา จิต และธรรม ตามความเป็นจริง โดยมีเป้าหมายเพื่อขัดเกลากิเลส สร้างปัญญาให้รู้แจ้งเห็นจริงในสัจธรรมของชีวิต และนำไปสู่ความพ้นทุกข์ในที่สุด
บนเส้นทางสายนี้ จะมีทั้งขณะที่แจ่มแจ้งและขณะที่เคลือบแคลงสงสัย นั่นเป็นธรรมชาติและเป็นส่วนหนึ่งของการเดินทาง หัวใจสำคัญไม่ใช่ความสมบูรณ์แบบ แต่เป็นความเพียรพยายามที่อ่อนโยนและสม่ำเสมอ ขอให้เราปฏิบัติต่อตนเองด้วยความเมตตาเช่นเดียวกับที่เราจะมอบให้มิตรที่กำลังเรียนรู้สิ่งใหม่ และระลึกไว้เสมอว่าทุกย่างก้าวบนเส้นทางนี้ล้วนมีคุณค่า ขอเพียง "อย่าท้อถอยต่อการปฏิบัติ อย่าปล่อยให้ความขุ่นเคืองเข้าแทรก"
สิ่งสำคัญที่สุดคือ การปฏิบัติไม่ได้จำกัดอยู่แค่ตอนนั่งสมาธิหรือเดินจงกรมเท่านั้น แต่คือ การมีสติรู้ตัวในทุกๆ กิจกรรมของชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะยืน เดิน นั่ง นอน กิน ดื่ม พูด คิด ให้สติเป็นเพื่อนร่วมเดินทางไปกับเราตลอดเวลา เมื่อนั้น การปฏิบัติธรรมก็จะกลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต และชีวิตก็จะกลายเป็นการปฏิบัติธรรม
ข้อเสนอแนะเพื่อการต่อยอด:
หลักการของการเจริญสติและวิปัสสนานี้สามารถนำไปประยุกต์ใช้เพื่อสร้างประโยชน์ในวงกว้างได้ ดังนี้:
* สถานศึกษา: ควรจัดให้มีการเรียนการสอนการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน เพื่อเป็นเครื่องมือให้นักเรียนนักศึกษาสามารถนำไปใช้ในการดำเนินชีวิตได้อย่างมีสติและปัญญา
* สถานพยาบาล: ควรส่งเสริมให้ผู้ป่วยหรือผู้สูงอายุได้ปฏิบัติ เพื่อช่วยเสริมสร้างสุขภาพจิตใจให้เข้มแข็ง ซึ่งจะส่งผลดีต่อการฟื้นฟูสุขภาพกาย
* หน่วยงานภาครัฐและเอกชน: ควรสนับสนุนให้บุคลากรได้มีโอกาสปฏิบัติ เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและความรอบคอบในการทำงาน ลดความเครียด และสร้างบรรยากาศที่ดีในองค์กร
..ขออนุโมทนาในกุศลจิตของทุกท่านที่ได้เริ่มต้นศึกษาและก้าวเดินบนเส้นทางอันประเสริฐนี้ครับ.
กรภัทร์ จิติสกล
11 พฤศจิกายน 2568
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
