[Change. Grow.] 💙 EP4/6 — แผน Zoning แบบ FBC สำหรับสองฝั่งคลองบางบาล–บางไทร ระบบคลองใหม่ต้องเดินคู่กับ “ผังใช้ที่ดินแบบลุ่มน้ำ” ไม่ใช่แค่ขุดคลอง

สำรวจ
ลงทุน
คำถาม

มีบัญชีอยู่แล้ว?หรือ

Change. Grow.

•

20 พ.ย. 2025 เวลา 06:33 • สิ่งแวดล้อม

เขื่อนเจ้าพระยา

💙 EP4/6 — แผน Zoning แบบ FBC สำหรับสองฝั่งคลองบางบาล–บางไทร

ระบบคลองใหม่ต้องเดินคู่กับ “ผังใช้ที่ดินแบบลุ่มน้ำ” ไม่ใช่แค่ขุดคลอง

คลองบายพาสบางบาล–บางไทร เป็น “โครงสร้างหลัก”

แต่สิ่งที่จะทำให้คลองทำงานได้จริง คือ

การจัดการพื้นที่สองฝั่งคลอง (Corridor Management)

เพื่อให้:

น้ำไหลได้เร็ว

ชุมชนปลอดภัย

เศรษฐกิจเกิด

ระบบลุ่มน้ำไม่ย้อนท่วม

ระบบนิเวศสร้างภูมิคุ้มกัน

เครื่องมือที่ตอบโจทย์ที่สุด คือ

Function-Based Clusters (FBC)

[ผมร่วมกับ น้อง ๆ เสนอไว้ เพื่อหวังว่าจะใช้ในงานลุ่มน้ำ 22 ลุ่มน้ำ

เราจัดทำเป็นหนังสือฝาแฝด (แจกฟรีทางออนไลน์)

“หลักการและแนวทางการจัดทำแผนแม่บทลุ่มน้ำ” และ

“คู่มือปฏิบัติ: การจัดทำแผนแม่บทลุ่มน้ำ ด้วย FBC และ SEA” โดย

กอบเกียรติ ผ่องพุฒิ • ทศพล จตุระบุล • ไชยาพงษ์ เทพประสิทธิ์ • ณัฐณิชา ผ่องพุฒิ

จาก มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (วิทยาเขตเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดสกลนคร และวิทยาเขตกำแพงแสน) และ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี

การวิจัย FBC–SEA และหนังสือฝาแฝด ได้ต่อยอดสู่การพัฒนาหนังสือวิชาการ

“กรอบแนวคิด SEA–FBC สำหรับแผนแม่บทลุ่มน้ำแบบบูรณาการ: การออกแบบและพัฒนาเชิงนวัตกรรมเพื่ออนาคต”

(The SEA–FBC Framework for Integrated River Basin Master Planning: Innovative Approaches for Future Development)]

ผมจัด zoning สำหรับสองฝั่งคลองเป็น 5 โซนหลัก

ให้สอดคล้อง F1–F6 แต่เรียบง่ายและลงมือทำได้จริงครับ

🟦 Zone 1 — F1: พื้นที่น้ำ (Water Corridor Zone)

พื้นที่นี้คือหัวใจของคลอง กว้าง 200–300 เมตรตลอดแนว

บทบาทสำคัญ:

รองรับน้ำหลาก 300–500 ลบ.ม./วินาที

ลด peak ของลุ่มน้ำ

เป็น floodway ที่ปรับรูปแบบได้ตามสภาพอากาศ

ไม่มีสิ่งปลูกสร้าง

มีเขื่อน–คันคลองมั่นคงระดับ 1-in-100 years

องค์ประกอบ:

คลองหลัก (Main Channel)

Flood berms

Maintenance lane

พื้นที่เปิดโล่งตลอดแนว, ไม่อุดตัน

ใช้มาตรการเวนคืนแบบ “ผสมผสาน” คือ ซื้อ–เช่า–สิทธิทำกิน

เหตุผล:

ถ้าไม่มี Zone F1 คลองจะทำงานไม่เต็มประสิทธิภาพ

🟩 Zone 2 — F2: พื้นที่เกษตร Resilient สองฝั่งคลอง (Agro-Resilience Belt, 500–800 ม.)

เป็น buffer zone ที่ “ยอมรับน้ำได้”

ใช้สำหรับปลูกพืชที่ทนชื้น–ทนน้ำ เช่น

หญ้าเนเปียร์

ปลายนา

ข้าวนาปี

พืชอาหารสัตว์

ไม้ยืนต้นน้ำตื้น

พื้นที่ฟาร์มควาย–โคแบบพื้นบ้าน

บทบาท:

ลดแรงน้ำ

ช่วยซับ side-flow

ทำหน้าที่เหมือน floodplain ธรรมชาติ

เป็นพื้นที่รับน้ำฉุกเฉินก่อนเข้าสู่คลอง

ข้อห้าม:

สิ่งปลูกสร้างถาวร

โรงงาน

หมู่บ้านจัดสรร

นี่คือ “แนวกันชนเชิงระบบ” เพื่อให้คลองทำงานได้จริงครับ

🟨 Zone 3 — F3: พื้นที่เมือง–ชุมชน (Urban–Rural Transition Zone)

เหมาะกับพื้นที่ที่มีชุมชนเดิมอยู่แล้ว เช่น

บางบาล

บ้านโพธิ์

บางไทร

เส้นทางเชื่อมไปอำเภอพระนครศรีอยุธยา

บทบาท:

จัดระเบียบบ้าน–ถนน–ตลาด–โรงเรียน

ปรับแปลนเมืองให้สอดคล้องกับโครงสร้างน้ำ

ไม่ขยายสิ่งปลูกสร้างเข้าใกล้คลอง

ทำระบบระบายน้ำเข้า F1–F2 โดยตรง

มาตรการ:

ควบคุมระดับพื้นอาคาร (elevation control)

ห้ามปิดเส้นน้ำธรรมชาติ

สร้างพื้นที่เปิดรองรับฝน 70–100 มม.

เชื่อมเมืองเข้ากับคลองด้วยท่อระบายแบบ flap-gate

เป้าหมาย:

เมืองอยู่ได้ คลองทำงานด้วย ไม่ขัดกัน

🟥 Zone 4 — F4: พื้นที่เศรษฐกิจ–โลจิสติกส์ (Economic Corridor Zone)

คลองใหม่จะเป็นกระดูกสันหลังของการคมนาคม

ต้องจัด zoning รองรับ ดังนี้:

กิจกรรมที่เหมาะสม:

โรงสี–ลานตาก

สวนผลไม้

ศูนย์กระจายสินค้า

ตลาดเกษตร

ท่าเรือสินค้าขนาดเล็ก

โกดังที่ป้องกันน้ำได้

กิจกรรมที่ ไม่ เหมาะสม:

โรงงานเคมี

โรงงานปล่อยน้ำเสีย

โครงการที่มีสิ่งปลูกสร้างแน่นเกินไป

เหตุผล:

ถ้าวางเศรษฐกิจผิดตำแหน่ง จะกลายเป็นตัวขวางน้ำทันที

🟫 Zone 5 — F6: พื้นที่ชุมชนลุ่มต่ำ–ชุมชนริมคลอง (Water-sensitive Settlement Zone)

พื้นที่นี้กระทบจากน้ำโดยตรง จึงต้องวางใหม่ด้วยหลัก “อยู่กับน้ำแบบปลอดภัย”

องค์ประกอบ:

บ้านยกพื้น

ทางเดินชุมชนยกสูง

พื้นที่เปิดรองรับน้ำ

ท่าเรือท้องถิ่น

ระบบระบายน้ำ 2 ทิศทาง (เข้า–ออก)

กิจกรรมที่ส่งเสริม:

การท่องเที่ยวเชิงคลอง

สวนสาธารณะชุมชน

พื้นที่วัฒนธรรม–งานประเพณี

วิถีประมงพื้นบ้าน

กิจกรรมที่ไม่เหมาะ:

บ้านจัดสรรขนาดใหญ่

ตลาดถาวรที่รุกคูคลอง

เติมคันดินจนปิดทางน้ำธรรมชาติ

⭐ สรุปภาพรวม Zoning แบบ FBC สองฝั่งคลองบางบาล–บางไทร

ผมสรุปให้ในแบบที่ใช้ประชุมได้เลยครับ:

✔ F1 = โครงสร้างน้ำหลัก

คลอง–คันคลอง–พื้นที่โล่งสำหรับน้ำหลาก

✔ F2 = ชุดกันชนเกษตร

กันแรงน้ำ ซับ side-flow เป็น floodplain ธรรมชาติ

✔ F3 = เมืองที่เข้ากับน้ำ

บริหารพื้นที่ชุมชน–ตลาด–โรงเรียนอย่างไม่รบกวนคลอง

✔ F4 = เศรษฐกิจเชิงคลอง

ลานสินค้า–เกษตร–โลจิสติกส์แบบ water-safe

✔ F6 = ชุมชนลุ่มต่ำ

วิถีริมน้ำแบบปลอดภัย ยกพื้น–พื้นที่เปิด–ระบบท่าเรือ

💙 สาระสำคัญที่สุด

คลองใหม่ทำงานไม่ได้ หากสองฝั่งคลองยังใช้ที่ดินแบบเดิม

ต้องมี “ระบบ zoning ตาม FBC” มาควบคู่

เพราะคลองคือ “โครงสร้างหลัก”

แต่

สองฝั่งคลองคือ “โครงสร้างประกอบที่กำหนดผลลัพธ์”

และนี่คือโอกาสทองที่จะออกแบบสองฝั่งคลองเป็น “เขตสีน้ำ”

ที่ปลอดภัย–มีเศรษฐกิจ–มีธรรมชาติ–รองรับน้ำ

แบบสมดุลที่สุดในลุ่มน้ำไทยครับ

ดูเพิ่มเติมในซีรีส์

“เจ้าพระยาหนึ่งเดียว: น้ำ–คน–เขื่อน–ทุ่ง–ทะเล”

โฆษณา

ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน

💙 EP4/6 — แผน Zoning แบบ FBC สำหรับสองฝั่งคลองบางบาล–บางไทร

ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน