อีวานที่ 4 — จากซาร์นักปฏิรูป สู่ Ivan the Terrible
จากเด็กชายวัย 3 ขวบ สู่ผู้ปกครองที่รัสเซียทั้งเกรงกลัวและจดจำ
ลองจินตนาการว่า...
คุณอายุเพียง 3 ขวบ
แต่ในวันนั้น ชีวิตของคุณกลับถูกกำหนดให้ต้องปกครองดินแดนอันกว้างใหญ่ของรัสเซีย
คุณยังไม่เข้าใจด้วยซ้ำว่าอำนาจคืออะไร
ยังไม่รู้จักการเมือง
และยังไม่สามารถปกป้องตัวเองได้
แต่รอบตัวคุณ...
กลับเต็มไปด้วยผู้ใหญ่ที่กำลังแย่งชิงอำนาจกัน
บางคนเป็นขุนนาง
บางคนเป็นศัตรูทางการเมือง
และบางคนพร้อมจะกำจัดคนที่ขวางทางตัวเอง
เด็กชายคนนี้จะเติบโตขึ้นมาเป็นผู้ปกครองที่ปฏิรูปรัสเซีย ขยายดินแดน และเป็นซาร์พระองค์แรกที่ได้รับการสวมมงกุฎอย่างเป็นทางการ
แต่ในอีกด้านหนึ่ง...
เขาจะกลายเป็นบุคคลที่ถูกจดจำด้วยชื่อที่น่าสะพรึงกลัว
Ivan the Terrible
หรือในภาษารัสเซีย...
Ivan Grozny
แล้วอะไรทำให้เด็กชายคนหนึ่ง
กลายเป็นซาร์ผู้ยิ่งใหญ่...
และในเวลาเดียวกัน
กลายเป็นผู้ปกครองที่ผู้คนหวาดกลัว?
---
วัยเด็กที่เต็มไปด้วยการแย่งชิงอำนาจ
อีวานเกิดในปี ค.ศ. 1530
พระองค์เป็นพระราชโอรสของ แกรนด์ดุกวาซีลีที่ 3 แห่งมอสโก
แต่เมื่ออีวานมีพระชนมายุเพียง 3 พรรษา...
พระราชบิดาก็สิ้นพระชนม์
อีวานจึงกลายเป็น แกรนด์ดุกแห่งมอสโก
ทั้งที่ยังเป็นเพียงเด็กเล็ก ๆ
ในทางทฤษฎี...
พระองค์คือผู้ปกครอง
แต่ในความเป็นจริง
อำนาจกลับตกอยู่ในมือของเหล่าขุนนางโบยาร์
และนี่คือช่วงเวลาที่สำคัญมากต่อชีวิตของอีวาน
เพราะพระองค์เติบโตขึ้นท่ามกลางการต่อสู้ทางการเมืองของชนชั้นสูง
กลุ่มขุนนางแข่งขันกันเพื่อควบคุมราชสำนัก
และพยายามใช้ชื่อของกษัตริย์เด็กเพื่อสร้างความชอบธรรมให้กับอำนาจของตัวเอง
อีวานจึงได้เห็นโลกการเมืองตั้งแต่อายุยังน้อย...
โลกที่อำนาจไม่ได้หมายถึงความยุติธรรม
แต่หมายถึงว่า...
ใครสามารถควบคุมอีกฝ่ายได้มากกว่ากัน
ประสบการณ์เหล่านี้อาจมีส่วนสำคัญอย่างมากต่อบุคลิกของเขาในอนาคต
อีวานกลายเป็นคนที่ระแวงคนรอบตัวอย่างหนัก
และที่สำคัญ...
พระองค์เริ่มไม่ไว้วางใจชนชั้นโบยาร์
คนที่ครั้งหนึ่งเคยมีอำนาจเหนือชีวิตของพระองค์
---
ค.ศ. 1547 — เด็กชายกลายเป็น “ซาร์”
เมื่ออีวานมีพระชนมายุ 16 พรรษา
พระองค์ตัดสินใจทำสิ่งที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อประวัติศาสตร์รัสเซีย
ในวันที่ 16 มกราคม ค.ศ. 1547
อีวานได้รับการสวมมงกุฎที่มหาวิหารอัสสัมชัญในกรุงมอสโก
และรับตำแหน่ง
“ซาร์แห่งรัสเซียทั้งมวล”
หรือ Tsar of All Rus’
นี่ไม่ใช่แค่การเปลี่ยนชื่อเรียก
เพราะคำว่า Tsar มีรากมาจากคำว่า Caesar
ชื่อที่เชื่อมโยงกับจักรพรรดิแห่งจักรวรรดิโรมัน
และในโลกคริสต์นิกายออร์ทอดอกซ์ของรัสเซีย...
ตำแหน่งนี้ยังเชื่อมโยงกับแนวคิดที่ว่า
มอสโกคือ “โรมที่สาม”
หลังจากจักรวรรดิไบแซนไทน์ล่มสลาย
มอสโกจึงมองตัวเองว่าเป็นศูนย์กลางสำคัญแห่งใหม่ของโลกออร์ทอดอกซ์
การประกาศตนเป็นซาร์จึงเป็นการยกระดับสถานะของผู้ปกครองมอสโกอย่างชัดเจน
แต่ต้องระวังอยู่จุดหนึ่ง...
ปี 1547 ยังไม่ใช่ปีที่ “จักรวรรดิรัสเซีย” ถือกำเนิดขึ้นอย่างเป็นทางการ
เพราะชื่อ Russian Empire ในฐานะจักรวรรดิอย่างเป็นทางการจะเกิดขึ้นในสมัย ปีเตอร์มหาราช ในปี 1721
สิ่งที่อีวานกำลังทำในปี 1547...
คือการยกระดับอำนาจและสถานะของผู้ปกครองมอสโก
และสร้างรากฐานให้รัฐรัสเซียขยายตัวในเวลาต่อมา
---
อนาสตาเซีย — คนที่ทำให้อีวานสงบลง
หลังพิธีสวมมงกุฎไม่นาน...
อีวานก็อภิเษกสมรสกับหญิงสาวคนหนึ่ง
ชื่อของเธอคือ
อนาสตาเซีย โรมาโนวา
จากตระกูลโรมานอฟ
ในช่วงแรกของการครองราชย์
อนาสตาเซียถูกมองว่าเป็นบุคคลสำคัญที่ช่วยให้อีวานมีความมั่นคงทางอารมณ์มากขึ้น
และช่วงเวลานี้...
คือช่วงที่เราจะได้เห็นอีวานในอีกด้านหนึ่ง
เพราะก่อนที่ชื่อของเขาจะกลายเป็น “จอมโหด”
อีวานเคยเป็นผู้ปกครองที่พยายาม ปฏิรูปรัฐอย่างจริงจัง
---
ยุคแห่งการปฏิรูป
ช่วงทศวรรษแรกของการครองราชย์
อีวานและที่ปรึกษาของพระองค์ดำเนินการปฏิรูปหลายด้าน
หนึ่งในนั้นคือ
Sudebnik 1550
ประมวลกฎหมายที่ช่วยทำให้ระบบกฎหมายของรัฐมีความเป็นเอกภาพมากขึ้น
ขณะเดียวกันก็มีการปฏิรูประบบการบริหารและการจัดเก็บภาษี
อีวานยังเรียกประชุม Zemsky Sobor
ซึ่งเป็นที่ประชุมตัวแทนจากกลุ่มต่าง ๆ ของสังคม
แม้ว่ามันจะยังห่างไกลจากรัฐสภาแบบประชาธิปไตยสมัยใหม่...
แต่มันสะท้อนให้เห็นว่าอีวานกำลังพยายามสร้างระบบบริหารที่รวมศูนย์มากขึ้น
ด้านกองทัพก็มีการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญ
หนึ่งในกองกำลังที่โดดเด่นคือ
Streltsy
ทหารราบที่ใช้อาวุธปืนและกลายเป็นกำลังสำคัญของรัฐมอสโก
และสิ่งที่สำคัญที่สุด...
คือการขยายดินแดน
---
คาซานและอัสตราฮาน
ทางตะวันออกของมอสโกยังมีรัฐมุสลิมที่ทรงอำนาจอยู่บนลุ่มแม่น้ำโวลกา
หนึ่งในนั้นคือ คานาเตะแห่งคาซาน
อีวานพยายามโจมตีคาซานหลายครั้ง
และในที่สุด...
ปี ค.ศ. 1552
กองทัพของอีวานสามารถยึดเมืองคาซานได้
ชัยชนะครั้งนี้มีความสำคัญอย่างมาก
เพราะมันเปิดเส้นทางให้รัฐมอสโกขยายอำนาจลงมาตามแม่น้ำโวลกา
อีกไม่กี่ปีต่อมา ในปี ค.ศ. 1556
อีวานก็สามารถยึด อัสตราฮาน
ทำให้รัสเซียสามารถควบคุมเส้นทางสำคัญของแม่น้ำโวลกาได้มากขึ้น
ดินแดนของรัฐมอสโกจึงขยายตัวอย่างรวดเร็ว
และชัยชนะเหนือคาซานยังถูกจดจำผ่านสถาปัตยกรรมที่โดดเด่นที่สุดแห่งหนึ่งของมอสโก
มหาวิหารเซนต์เบซิล
ที่ตั้งตระหง่านอยู่กลางจัตุรัสแดง
อย่างไรก็ตาม...
เรื่องเล่าที่ว่าอีวานสั่งควักดวงตาสถาปนิกเพื่อไม่ให้เขาสร้างอาคารที่สวยกว่านี้อีก
เป็นเพียงตำนานที่เกิดขึ้นภายหลัง
ไม่มีหลักฐานน่าเชื่อถือว่าเรื่องนี้เกิดขึ้นจริง
---
แล้วอะไรทำให้อีวานเปลี่ยนไป?
นี่คือจุดเปลี่ยนที่สำคัญที่สุดของเรื่อง
ปี ค.ศ. 1560
อนาสตาเซียเสียชีวิต
การเสียชีวิตของเธอทำให้อีวานเสียใจอย่างหนัก
และพระองค์เริ่มสงสัยว่า...
เธออาจถูกวางยาพิษ
แม้ในปัจจุบันจะยังไม่มีหลักฐานที่ยืนยันแน่ชัดว่าเธอถูกลอบสังหาร
แต่สำหรับอีวาน...
ความสงสัยนั้นกลายเป็นความเชื่อ
พระองค์เริ่มมองว่าศัตรูอยู่รอบตัว
และชนชั้นโบยาร์ที่พระองค์ไม่ไว้วางใจอยู่แล้ว...
ยิ่งกลายเป็นเป้าหมายสำคัญ
จากจุดนี้...
อีวานเริ่มเปลี่ยนไป
---
Oprichnina — ดินแดนแห่งความหวาดกลัว
ปี ค.ศ. 1565
อีวานสร้างระบบการปกครองที่เรียกว่า
Oprichnina
พระองค์แบ่งดินแดนและอำนาจบางส่วนออกจากระบบปกครองปกติ
พร้อมสร้างกลุ่มผู้ติดตามและกองกำลังที่เรียกว่า
Oprichniki
คนเหล่านี้ได้รับหน้าที่จัดการกับผู้ที่ถูกมองว่าเป็นศัตรูของซาร์
พวกเขากลายเป็นเครื่องมือสำคัญในการปราบปราม
ขุนนาง
เจ้าหน้าที่
พ่อค้า
และประชาชนที่ถูกสงสัยว่าเป็นศัตรู
ทรัพย์สินจำนวนมากถูกยึด
ผู้คนถูกจับ
ทรมาน
และประหารชีวิต
นี่คือช่วงเวลาที่ชื่อของอีวานเริ่มถูกเชื่อมโยงกับความหวาดกลัวอย่างชัดเจน
---
นอฟโกรอด — เมืองที่ถูกกล่าวหาว่าทรยศ
ปี ค.ศ. 1570
อีวานสงสัยว่าเมือง นอฟโกรอด กำลังคิดจะแปรพักตร์ไปเข้ากับศัตรู
พระองค์จึงนำกองกำลังไปยังเมือง
และสิ่งที่เกิดขึ้นหลังจากนั้น...
กลายเป็นหนึ่งในเหตุการณ์ที่โหดร้ายที่สุดในรัชสมัยของพระองค์
ผู้คนจำนวนมากถูกจับ
ทรมาน
และสังหาร
มีตัวเลขผู้เสียชีวิตตั้งแต่หลักพันไปจนถึงหลักหมื่นปรากฏในแหล่งประวัติศาสตร์ต่าง ๆ
แต่ตัวเลขที่แท้จริงยังเป็นประเด็นถกเถียง
สิ่งที่เรารู้แน่นอนกว่าตัวเลข...
คือการปราบปรามนอฟโกรอดครั้งนั้นสร้างบาดแผลครั้งใหญ่ให้กับเมือง
และกลายเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์ของความโหดร้ายของอีวาน
---
เมื่อซาร์ทำร้ายคนในครอบครัวของตัวเอง
แต่เหตุการณ์ที่ทำให้ชื่อของอีวานติดอยู่ในประวัติศาสตร์มากที่สุดเหตุการณ์หนึ่ง...
เกิดขึ้นในปี ค.ศ. 1581
อีวานมีความขัดแย้งกับพระราชโอรส
อีวาน อีวาโนวิช
มกุฎราชกุมารผู้เป็นพระราชโอรสองค์โต
จากเหตุการณ์ความขัดแย้งครั้งนั้น...
พระราชโอรสสิ้นพระชนม์
หลักฐานทางประวัติศาสตร์จำนวนหนึ่งระบุว่าอีวานมีส่วนทำให้พระราชโอรสได้รับบาดเจ็บถึงแก่ความตาย
แต่รายละเอียดที่เรามักเห็นในภาพวาด...
เช่น การใช้คทาฟาดศีรษะพระราชโอรสโดยตรง...
ยังมีข้อถกเถียงในรายละเอียด
อย่างไรก็ตาม...
ผลลัพธ์นั้นชัดเจน
มกุฎราชกุมารเสียชีวิต
และเหตุการณ์นี้กลายเป็นตราบาปสำคัญในภาพจำของอีวานที่ 4
---
แล้ว “Ivan the Terrible” หมายความว่าอะไร?
ตรงนี้มีเรื่องน่าสนใจมาก
คำว่า Grozny
ไม่ได้แปลตรงตัวว่า
“จอมโหด”
แบบที่เราเข้าใจกันในภาษาไทย
แต่มีความหมายใกล้เคียงกับ
“น่าเกรงขาม”
“น่าสะพรึง”
“ทรงอำนาจ”
ดังนั้นในบริบทของยุคนั้น...
ชื่อ Ivan Grozny อาจสื่อถึงผู้ปกครองที่น่าเกรงขามและมีอำนาจมหาศาล
แต่เมื่อผ่านการแปลและการตีความในภายหลัง...
มันจึงกลายเป็น
Ivan the Terrible
และในภาษาไทยก็มักถูกเรียกว่า
“อีวานจอมโหด”
ชื่อที่ทำให้ภาพจำของเขาแทบจะเหลือเพียงด้านที่โหดร้าย
ทั้งที่ความจริง...
อีวานเป็นบุคคลที่ซับซ้อนกว่านั้นมาก
---
จุดจบของอีวาน
หลังจากผ่านสงคราม
การปฏิรูป
การปราบปราม
และความสูญเสียมานานหลายทศวรรษ...
อีวานที่ 4 เสียชีวิตในปี ค.ศ. 1584
พระองค์มีพระชนมายุประมาณ 53 พรรษา
หลังการสิ้นพระชนม์...
บัลลังก์ตกเป็นของพระราชโอรสองค์รอง
ฟีโอดอร์ที่ 1
ฟีโอดอร์ไม่ใช่ผู้ปกครองที่มีบุคลิกเหมือนพระบิดา
และเมื่อพระองค์สิ้นพระชนม์ในปี 1598 โดยไม่มีทายาท
สายราชวงศ์รูริคที่ครองบัลลังก์มอสโกก็สิ้นสุดลง
จากนั้นรัสเซียก็เข้าสู่ช่วงเวลาที่เรียกว่า
Time of Troubles
หรือ
“ยุคความวุ่นวายครั้งใหญ่”
สงครามกลางเมือง
การแย่งชิงบัลลังก์
ความอดอยาก
การแทรกแซงจากต่างชาติ
ทุกอย่างเกิดขึ้นพร้อมกัน
จนในที่สุด...
ปี ค.ศ. 1613
ชายคนหนึ่งจากตระกูลโรมานอฟได้รับเลือกขึ้นเป็นซาร์
ชื่อของเขาคือ
มิคาอิล โรมานอฟ
และนี่คือจุดเริ่มต้นของราชวงศ์โรมานอฟ
ราชวงศ์ที่จะปกครองรัสเซียต่อไปอีกกว่า 300 ปี
---
อีวานที่ 4 — มหาราช หรือจอมโหด?
เมื่อเรามองย้อนกลับไปที่ชีวิตของอีวานที่ 4...
คำถามอาจไม่ใช่
“เขาเป็นคนดีหรือคนเลว?”
เพราะคำตอบง่าย ๆ แบบนั้นอาจไม่เพียงพอ
เขาเป็นผู้ปกครองที่สร้างการปฏิรูป
รวมศูนย์อำนาจของรัฐ
สร้างกองกำลังทหารที่มีประสิทธิภาพ
และขยายดินแดนของรัฐมอสโกไปอย่างมหาศาล
แต่ในขณะเดียวกัน...
เขาก็สร้างระบบการปราบปราม
ทำลายคู่แข่งทางการเมือง
สั่งลงโทษผู้คนจำนวนมาก
และทิ้งบาดแผลไว้ในสังคมรัสเซีย
บางที...
สิ่งที่น่าสนใจที่สุดเกี่ยวกับอีวานที่ 4
ไม่ใช่การถามว่า
“เขาโหดร้ายแค่ไหน?”
แต่คือการถามว่า...
“เด็กชายคนหนึ่งที่เติบโตขึ้นมาท่ามกลางการแย่งชิงอำนาจ ความหวาดระแวง และความรุนแรง จะกลายเป็นผู้ใหญ่แบบไหน?”
เพราะอีวานไม่ได้เกิดมาในฐานะ
“จอมโหด”
เขาเกิดมาเป็นเด็กคนหนึ่ง...
เด็กที่ต้องเรียนรู้ตั้งแต่ยังเล็กว่า
ในโลกของอำนาจ...
ถ้าคุณไม่ควบคุมคนอื่น
คนอื่นก็อาจควบคุมคุณ
และบางที...
ความหวาดระแวงที่เขาเรียนรู้ตั้งแต่วัยเด็ก
อาจกลายเป็นสิ่งเดียวกันกับที่ทำให้เขาสามารถรวบอำนาจได้อย่างมหาศาล...
และในขณะเดียวกัน
ก็เป็นสิ่งที่ทำให้ชื่อของเขา...
ถูกจดจำไปพร้อมกับความหวาดกลัวตลอดกาล
ดูเพิ่มเติมในซีรีส์
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
