Ep.3: อยุธยาอีกฝั่งหนึ่ง: สมเด็จพระนเรศเดินทัพ กับความลับของ “แม่น้ำเจ้าพระยาสายเดิม” และชัยภูมิฝั่งตะวันตกที่ถูกลืม
ทุกครั้งเมื่อเข้าสู่หน้าฝน... คนอยุธยารู้ดีว่า "บางบาล" คือพื้นที่แรกๆ ที่ต้องรับน้ำเสมอ เมื่อน้ำเหนือมา บางบาลท่วมก่อน ท่วมหนักตลอดฤดูฝน และเมื่อยามน้ำลด น้ำที่บางบาลก็ลดช้าที่สุด
ดินแดนฝั่งตะวันตกตรงนี้รับภาระน้ำ รับภาระศึก หนักหนาสาหัสมานานนับร้อยปี
หากเรามองผ่านถนนคอนกรีตในปัจจุบัน เราอาจเห็นแค่ทุ่งนาและคลองสายเล็กๆ แต่ถ้ามองผ่านอนุสรณ์สถานทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญที่สุดของอยุธยาฝั่งตะวันตกและตะวันตกเฉียงเหนือ ทั้ง อนุสาวรีย์สมเด็จพระศรีสุริโยทัย (ทุ่งมะขามหย่อง) และ พระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรมหาราช (ทุ่งลุมพลี) ซึ่งตั้งอยู่ในอำเภอพระนครศรีอยุธยาต่อกับอำเภอบางบาล ห่างจากเกาะเมืองออกไปเพียงไม่กี่กิโลเมตร... เราจะพบว่าในอดีตพื้นที่แห่งนี้เป็น "โล่รับศึกและชัยภูมิเดินทัพที่ยิ่งใหญ่ที่สุด" ของแผ่นดิน
1. ชัยภูมิรอบเกาะเมือง: แนวป้องเกาะเมืองฝั่งตะวันตก
เมื่อถอยออกมามองแผนผังชัยภูมิและทุ่งสมรภูมิรอบนอกเกาะเมืองอยุธยา จะเห็นภาพชัดเจนว่าลำน้ำและทุ่งกว้างทำหน้าที่แยกและป้องกันเกาะเมืองไว้อย่างเป็นระบบ:
• ฝั่งตะวันตกของเกาะเมือง: มี ทุ่งประเชต (ที่ตั้งวัดวรเชษฐ์) และ วัดไชยวัฒนาราม ซึ่งตั้งอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา ทำหน้าที่เป็นด่านรับศึกทางทิศตะวันตก
ภาพลายเส้นวัดไชยวัฒนารามเมื่อหันหน้ามองไปทางใต้ วัดไชยฯ ตั้งอยู่ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา ด้านซ้ายมือคือเกาะเมือง
• ฝั่งตะวันตกเฉียงเหนือ/เหนือของเกาะเมือง: การรับศึกที่มาประชิดเมืองในสมัยกรุงศรีอยุธยา เกิดขึ้นที่ทุ่งลุมพลี ทุ่งภูเขาทอง ทุ่งมะขามหย่อง
ผืนทุ่งกว้างฝั่งตะวันตกและตะวันตกเฉียงเหนือของเกาะเมืองเหล่านี้เอง ที่เป็นทุ่งรับน้ำธรรมชาติยามน้ำหลาก และเป็นยุทธภูมิสลับทัพสำคัญในยามศึกสงครามในฤดูแล้ง
2. สมเด็จพระนเรศเดินทัพ: เมื่อ “คลองบางบาล” คือ “แม่น้ำเจ้าพระยาสายเดิม”
ในพระราชพงศาวดารระบุว่า ในการยุทธหัตถีกับพระมหาอุปราชที่ตำบลหนองสาหร่าย สมเด็จพระนเรศเสด็จออกจากพระนครในวันขึ้น 9 ค่ำ เดือนยี่ และโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งค่ายพักทัพแรกที่ "ตำบลม่วงหวาน" จนถึงวันขึ้น 12 ค่ำ เดือนยี่ (รวมเวลา 3 วัน)
ตำบลม่วงหวานในพงศาวดาร ปัจจุบันก็คือบริเวณหมู่บ้านม่วงหวาน ตำบลมหาพราหมณ์ ซึ่งอยู่ห่างจากพระราชวังในเกาะเมืองออกไปเพียงประมาณ 6–7 กิโลเมตร เท่านั้น
หากเปิด Google Maps ในปัจจุบัน หลายคนอาจนึกภาพไม่ออกว่า ขบวนเรือหลวงและเรือรบโบราณจำนวนมาก จะแล่นเข้าไปใน "คลองบางบาล" ที่แคบๆ ในปัจจุบันได้อย่างไร?
ความลับทางภูมิศาสตร์ก็คือ คลองบางบาลในปัจจุบัน แท้จริงแล้วคือ แม่น้ำเจ้าพระยาสายหลักในอดีต เส้นทางเดิมของแม่น้ำจากจังหวัดอ่างทอง ไหลผ่านลงมาถึงหน้าวัดจุฬามณี จากนั้นจะแยกเข้าสู่แนวคลองบางบาลในปัจจุบัน ลงไปบรรจบกับแม่น้ำน้อยที่บริเวณวัดสีกุก ก่อนจะไหลลงมาด้านใต้ที่อำเภอบางไทร
ขบวนเรือพระที่นั่งและกองทัพของสมเด็จพระนเรศออกจากเกาะเมือง มุ่งหน้าขึ้นเหนือผ่านทุ่งลุมพลี แล้วเบนเข้าสู่แม่น้ำเจ้าพระยา (สายเดิม) ลำน้ำนี้ในอดีตทั้งกว้าง ลึก และเชี่ยวกราก นำขบวนทัพเรือแล่นลึกเข้าสู่พื้นที่บางบาล
ยุทธวิธี "พักเพื่อเปลี่ยนรูปแบบทัพ" ที่สมเด็จพระนเรศใช้คือ เมื่อมาถึงตำบลม่วงหวาน พระองค์ทรงหยุดพักทัพ 3 วัน เพื่อใช้ตลิ่งและที่ราบลุ่มริมแม่น้ำเจ้าพระยาสายเดิมนี้เป็นชัยภูมิในการลำเลียงไพร่พล ช้าง ม้า และเสบียงขึ้นบก สลับรูปแบบจากการเดินทางทางเรือ (ชลมารค) มาเป็น "ทัพบก (สถลมารค)" เต็มรูปแบบ
จากนั้นทรงเดินทัพไปทางตะวันตก ข้ามแม่น้ำน้อยในเขตเสนา-ผักไห่ มุ่งหน้ารับศึกพม่าที่เข้าเขตของไทยและอยู่ห่างจากกรุงศรีอยุธยาประมาณ 80 - 90 กิโลเมตร จนเกิดการสงครามยุทธหัตถีที่ตำบลหนองสาหร่าย
ในสมัยกรุงศรีอยุธยา แม่น้ำน้อยที่กองทัพพระนเรศผ่านมีความแคบและตื้นกว่าแม่น้ำเจ้าพระยามาก ช่วงฤดูแล้งกองทัพช้างและกองทัพราบข้ามฟากได้อย่างรวดเร็ว ไม่ติดขัด ก่อนจะมุ่งหน้าสู่ยุทธภูมิสุพรรณบุรี
3. เหตุใดแม่น้ำเจ้าพระยาสายเดิม จึงกลายเป็นเพียงคลองบางบาล?
ในอดีต ลำน้ำเจ้าพระยาเดิมและแม่น้ำน้อยมีความคดเคี้ยวเลี้ยวลด ไหลตวัดเป็นโค้งกว้าง การเดินทางด้วยเรือโบราณต้องเสียเวลาอ้อมโค้งนานนับวัน พระมหากษัตริย์ในสมัยอยุธยาหลายพระองค์จึงโปรดเกล้าฯ ให้ขุด "คลองลัด" ตัดผ่านคอขวดของโค้งน้ำ
เมื่อเวลาผ่านไป กระแสน้ำอันเชี่ยวกรากในฤดูน้ำหลากได้กัดเซาะคลองลัด ปีแล้วปีเล่า จนคลองลัดขยายใหญ่กลายเป็น "แม่น้ำเจ้าพระยาสายปัจจุบัน" ในทางกลับกัน แม่น้ำเจ้าพระยาเดิมตรงบางบาลก็ไหลช้าลง ตกตะกอนจนตื้นเขิน ลดขนาดเหลือเพียง "คลองบางบาล" อย่างที่เห็นในทุกวันนี้
4. ทำไมเพจ "อยุธยาอีกฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา" ของเราถึงให้ความสำคัญกับแผ่นดินฝั่งตะวันตกของแม่น้ำ?
เป็นเพราะมาตรการการค้าของห่วงโซ่อุปทานอาหารของโลกที่กำลังเปลี่ยน
เรื่องราวของ "อยุธยาอีกฝั่ง" มีความสำคัญในแง่เศรษฐกิจอนาคต โดยเฉพาะประเทศไทยที่บอกว่าเป็น "ครัวของโลก"
คนส่วนใหญ่ในปัจจุบันมองมาที่บางบาลหรือพื้นที่รอบนอกเกาะเมือง เห็นเพียงแค่ "ทุ่งนากว้างใหญ่ที่น้ำท่วม" หรือเป็นพื้นที่เกษตรกรรมอันเงียบเหงาที่อยู่ภายนอกเกาะเมือง
แท้จริงแล้ว... ใต้รวงข้าวและผืนน้ำที่ท่วมขังทุกปี ดินผืนนี้คือ "แผ่นดินที่อุ้มชูชาติ" มาทุกยุคทุกสมัย ทุ่งนาที่คุณเห็นในวันนี้ เคยเป็นทั้งยุทธภูมิสลับทัพของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช และเป็นสายน้ำป้อนเสบียงเลี้ยงแผ่นดินจนถึงปัจจุบัน
พื้นที่เกือบครึ่งหนึ่งของจังหวัดพระนครศรีอยุธยาเป็นพื้นที่เกษตรกรรมและอู่ข้าวอู่น้ำของประเทศ ทุกวันนี้ต้องทำหน้าที่เพิ่ม เป็นด่านธรรมชาติที่รับน้ำ เสียสละแทนคนในเกาะเมือง เขตอุตสาหกรรมในนิคมอุตสาหกรรมของจังหวัดพระนครศรีอยุธยา และเมืองขนาดใหญ่ที่อยู่ด้านใต้ของพระนครศรีอยุธยาอย่างปทุมธานี นนทบุรี กรุงเทพมหานคร
พื้นที่ฝั่งตะวันตกของเกาะเมือง เป็นพื้นที่มรดกความทรงจำที่บรรพบุรุษของเราได้ทอดสายตามอง ล่องเรือผ่าน และปกป้องมาด้วยชีวิต
หากเราไม่ได้มองพื้นที่ฝั่งนี้เป็นเพียงแค่ "ทุ่งรับน้ำ" เราจะเห็น "ชีวิต ภูมิปัญญา และหัวใจของอยุธยาที่ถูกลืม"
การถอดรหัสสายน้ำและบอกเล่าประวัติศาสตร์ฝั่งตะวันตกในวันนี้ของเพจ "อยุธยาอีกฝั่งหนึ่ง" ไม่ใช่แค่การเล่าเรื่องเก่า แต่คือการคืนศักดิ์ศรีและความหมาย ให้กับผืนแผ่นดินและผู้คนที่เสียสละยืดหยัดอยู่กับสายน้ำมาตลอดหลายร้อยปี
จากอู่ข้าวอู่น้ำและทุ่งรับศึกในอดีต มาสู่ทุ่งรับน้ำที่เสียสละเพื่อคนเมืองและอุตสาหกรรมในปัจจุบัน... ผืนดินฝั่งตะวันตกนี้กำลังรับภาระหนักหน่วงที่สุดในยุคที่โลกและสภาพภูมิอากาศกำลังเปลี่ยนไป อันนำไปสู่มาตรการการค้าใหม่ของโลก และประเทศไทยยังไม่เฉลียว
ใน Ep. ถัดไป เราจะมาดูว่าเสบียงและสายน้ำแห่งนี้ กำลังจะกลายเป็นหัวใจสำคัญของก้าวต่อไปในภาคเศรษฐกิจปัจจุบันอย่างไร
อ้างอิงเอกสาร & ข้อมูลประวัติศาสตร์:
• สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. (2505). พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา. โอเดียนสโตร์. https://www.finearts.go.th/suphanburilibrary/view/16462-พระราชพงศาวดาร-ฉบับพระราชหัตถเลขา
• สุจิตต์ วงษ์เทศ. (2551). แม่น้ำลำคลองสายประวัติศาสตร์ (พิมพ์ครั้งที่ 4). กองทุนเผยแพร่ความรู้สู่สาธารณะ. https://www.car.chula.ac.th/display7.php?bib=2177887
• สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา. (2558). รายงานการสำรวจเส้นทางศึกษาประวัติศาสตร์และภูมิวัฒนธรรม จากแม่น้ำเจ้าพระยาสู่แม่น้ำน้อย. มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา. https://asi-data.aru.ac.th/subjects/11
#อยุธยาอีกฝั่ง #แม่น้ำเจ้าพระยาสายเดิม #คลองบางบาล #เดินทัพยุทธหัตถี #ทุ่งมหาพราหมณ์ #ม่วงหวาน #ประวัติศาสตร์อยุธยา #อยุธยาฝั่งตะวันตก #Scope 3 #GHG #Blockdit
- 3
ดูเพิ่มเติมในซีรีส์
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
