EVALI: ภาวะปอดอักเสบรุนแรงเฉียบพลันจากการใช้บุหรี่ไฟฟ้า
EVALI หรือ E-cigarette or Vaping product use-Associated Lung Injury คือ กลุ่มอาการปอดอักเสบรุนแรงเฉียบพลันที่สัมพันธ์กับการใช้บุหรี่ไฟฟ้าหรือผลิตภัณฑ์ไอระเหย (Vaping) ซึ่งได้รับการระบุเป็นภาวะฉุกเฉินทางสาธารณสุขครั้งแรกในการระบาดใหญ่ในประเทศสหรัฐอเมริกาช่วงปี 2019-2020 ภาวะนี้มีลักษณะทางคลินิกที่หลากหลายและรุนแรง และจำเป็นต้องอาศัยการวินิจฉัยแยกโรคอย่างรวดเร็วและแม่นยำ
⚙️ กลไกและพยาธิสรีรวิทยา (Pathophysiology)
EVALI ถูกจัดเป็น ภาวะปอดอักเสบจากสารเคมี (Chemical Pneumonitis) มากกว่าการติดเชื้อ โดยมีสารที่คาดว่าจะเป็นสาเหตุหลักคือ วิตามินอี อะซิเตท (Vitamin E Acetate) ซึ่งมักใช้เป็นสารเพิ่มความข้น (Thickening agent) ในน้ำยาบุหรี่ไฟฟ้าที่มีส่วนผสมของ Tetrahydrocannabinol (THC) อย่างไรก็ตาม สารเคมีอื่น ๆ ในน้ำยาบุหรี่ไฟฟ้า เช่น สารปรุงแต่งกลิ่นรส (Flavorings), Propylene Glycol (PG), Vegetable Glycerin (VG), และโลหะหนักที่ปลดปล่อยจากขดลวดความร้อน ก็อาจมีส่วนร่วมในการก่อโรคได้
👨🔬 กลไกการเกิดพยาธิสภาพที่เกี่ยวข้องกับ Vitamin E Acetate
1. การรบกวนการทำงานของสารลดแรงตึงผิว (Surfactant Disruption): Vitamin E Acetate ถูกเสนอว่ามีคุณสมบัติเป็น "Linactant" เมื่อถูกทำให้เป็นไอและสูดเข้าไปในถุงลม (Alveoli) มันจะเข้าไปรบกวนชั้นฟิล์มของสารลดแรงตึงผิวในปอด ทำให้แรงตึงผิวของถุงลมเพิ่มสูงขึ้น นำไปสู่ความไม่มั่นคงของถุงลม (Alveolar instability) และการแฟบของถุงลม (Alveolar collapse) ในระหว่างการหายใจออก
2. การกระตุ้นการอักเสบโดยตรง: หลักฐานจากการศึกษาในน้ำล้างหลอดลมฝอย (Bronchoalveolar lavage - BAL) ของผู้ป่วย EVALI พบว่า Vitamin E Acetate มีความสัมพันธ์กับการเพิ่มขึ้นของไซโตไคน์ที่กระตุ้นการอักเสบ (Pro-inflammatory cytokines) เช่น Monocyte Chemoattractant Protein-1 (MCP-1) ซึ่งชักนำให้เกิดการหลั่งไหลของเซลล์โมโนไซต์และแมคโครฟาจเข้ามาในเนื้อปอด ก่อให้เกิดการอักเสบอย่างรุนแรง
🔬 ลักษณะทางจุลพยาธิวิทยา (Histopathology)
ลักษณะทางพยาธิสภาพของ EVALI มีความหลากหลายและไม่จำเพาะเจาะจง แต่รูปแบบที่พบบ่อยคือ Acute Lung Injury ซึ่งอาจปรากฏในรูปแบบต่าง ๆ ได้แก่
- ●Acute Fibrinous Pneumonitis
- ●Diffuse Alveolar Damage (DAD) ซึ่งเป็นลักษณะเดียวกับที่พบใน Acute Respiratory Distress Syndrome (ARDS)
- ●Organizing Pneumonia (OP) มักมีลักษณะเป็นพยาธิสภาพที่อยู่รอบๆ หลอดลมฝอย (Bronchiolocentric)
- ●Hypersensitivity Pneumonitis-like reaction
- ●Lipoid Pneumonia-like reaction: แม้จะพบ Lipid-laden macrophages ในน้ำล้างหลอดลมฝอย แต่พยาธิสภาพโดยรวมไม่ได้เกิดจากการสะสมของไขมันโดยตรงเหมือน Lipoid Pneumonia แบบดั้งเดิม แต่เป็นผลจากเซลล์แมคโครฟาจที่เก็บกินเศษซากเซลล์และสารเคมีที่ถูกสูดดมเข้าไป
🩺 ลักษณะทางคลินิกและการวินิจฉัย
ผู้ป่วย EVALI มักมีประวัติการใช้บุหรี่ไฟฟ้าภายใน 90 วันก่อนเริ่มมีอาการ โดยอาการมักจะค่อยๆ แย่ลงภายในเวลาหลายวันถึงหลายสัปดาห์
-- อาการและอาการแสดง --
- ●อาการทางระบบทางเดินหายใจ (พบ >95%): หายใจลำบาก (Dyspnea), ไอ, เจ็บหน้าอก
- ●อาการทั่วไป (Constitutional Symptoms) (พบ >85%): มีไข้, หนาวสั่น, อ่อนเพลีย, น้ำหนักลด
- ●อาการทางระบบทางเดินอาหาร (พบ ~80%): คลื่นไส้, อาเจียน, ท้องเสีย, ปวดท้อง
🗒️ เกณฑ์การวินิจฉัย (ตามแนวทางของ CDC)
EVALI เป็น Diagnosis of exclusion (การวินิจฉัยโดยการตัดโรคอื่น ๆ ออกไป) โดยมีเกณฑ์ดังนี้
1. มีประวัติการใช้บุหรี่ไฟฟ้าหรือผลิตภัณฑ์ Vaping ภายใน 90 วัน ก่อนเริ่มมีอาการ
2. พบ Pulmonary infiltrates หรือ Ground-glass opacities ในภาพถ่ายรังสีทรวงอก (Chest X-ray) หรือ CT scan
3. ไม่มีหลักฐานการติดเชื้อในปอด จากการตรวจทางห้องปฏิบัติการ (เช่น Respiratory viral panel, Sputum/BAL culture, Legionella and Streptococcus pneumoniae urinary antigen tests)
4. ไม่มีหลักฐานของโรคอื่น ๆ ที่อธิบายอาการได้ดีกว่า (เช่น โรคหัวใจ, โรคเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน, มะเร็ง)
🧪 การตรวจทางห้องปฏิบัติการและภาพถ่ายรังสี
- ●CBC: อาจพบ Leukocytosis ร่วมกับ Neutrophilia
- ●Inflammatory markers: ESR และ CRP มักจะสูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ
- ●Chest X-ray: มักพบ Bilateral hazy or consolidative opacities
- ●Chest CT (High-resolution): เป็นเครื่องมือที่สำคัญ ให้ภาพที่ชัดเจนกว่า โดยมักพบลักษณะ Bilateral ground-glass opacities บางครั้งอาจมีลักษณะ Subpleural sparing ร่วมด้วย
🏥 การจัดการและการรักษา (Management and Treatment)
1. การหยุดใช้บุหรี่ไฟฟ้า: เป็นหัวใจสำคัญของการรักษา ผู้ป่วยทุกรายต้องได้รับคำแนะนำให้หยุดใช้บุหรี่ไฟฟ้าและผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้องทั้งหมดทันที 🚭
2. การดูแลประคับประคอง (Supportive Care)
- ●การให้ออกซิเจน: ผู้ป่วยส่วนใหญ่มีภาวะ Hypoxemia และจำเป็นต้องได้รับออกซิเจนเสริมเพื่อรักษาระดับความอิ่มตัวของออกซิเจน (SpO2) ให้อยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสม (≥95%) ในรายที่รุนแรงอาจต้องใช้ High-flow nasal cannula (HFNC) หรือ Non-invasive ventilation (NIV)
- ●การช่วยหายใจ (Mechanical Ventilation): ในผู้ป่วยที่มีภาวะหายใจล้มเหลว (Respiratory failure) หรือ ARDS จำเป็นต้องใส่ท่อช่วยหายใจและใช้เครื่องช่วยหายใจ
3. Corticosteroids: เป็นการรักษาหลักที่ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง
- ●ข้อบ่งชี้: แนะนำให้ใช้ในผู้ป่วย EVALI ที่มีอาการในระดับปานกลางถึงรุนแรง (โดยเฉพาะผู้ที่มีภาวะ Hypoxemia)
- ●กลไก: เชื่อว่าช่วยลดการตอบสนองทางการอักเสบที่รุนแรงในปอด
- ●ขนาดและระยะเวลา: ยังไม่มีข้อมูลจากการศึกษาแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุม (RCT) แต่แนวทางปฏิบัติส่วนใหญ่แนะนำให้ใช้ Methylprednisolone 0.5-1 mg/kg/day หรือเทียบเท่า ผู้ป่วยส่วนใหญ่มักตอบสนองต่อการรักษาอย่างรวดเร็วภายใน 24-48 ชั่วโมง จากนั้นค่อยๆ ลดขนาด (Tapering) ยาลงในระยะเวลาหลายสัปดาห์เพื่อป้องกันการกลับเป็นซ้ำ
- ●การพิจารณาให้ยาต้านจุลชีพ: เนื่องจากอาการของ EVALI คล้ายคลึงกับการติดเชื้อในปอด (Community-acquired pneumonia) ในช่วงแรกของการวินิจฉัยจึงควรพิจารณาให้ยาปฏิชีวนะและยาต้านไวรัส (ตามฤดูกาลระบาดของไข้หวัดใหญ่) ไปพร้อมกันจนกว่าจะสามารถตัดภาวะติดเชื้อออกไปได้
📊 ข้อมูลทางสถิติและสถานการณ์ในประเทศไทย
- ■อุบัติการณ์: การระบาดใหญ่ในสหรัฐฯ ในปี 2019-2020 มีรายงานผู้ป่วยที่เข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลกว่า 2,800 ราย และเสียชีวิต 68 ราย ส่วนใหญ่อยู่ในกลุ่มวัยรุ่นและวัยหนุ่มสาว (Median age 24 ปี)
- ■สถานการณ์ในไทย: มีการยืนยันพบผู้ป่วย EVALI รายแรกอย่างเป็นทางการในช่วงปลายปี 2022 ประกอบกับข้อมูลจากสำนักงานสถิติแห่งชาติที่พบว่าอัตราการใช้บุหรี่ไฟฟ้าในประชากรไทย โดยเฉพาะในกลุ่มเยาวชนอายุ 15-24 ปี เพิ่มสูงขึ้นอย่างก้าวกระโดดในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ทำให้ EVALI กลายเป็นภาวะที่ต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิดในประเทศไทย
📉 การพยากรณ์โรคและผลกระทบระยะยาว (Prognosis and Long-term Effects)
แม้ว่าผู้ป่วยส่วนใหญ่จะรอดชีวิตจากภาวะเฉียบพลัน แต่เริ่มมีข้อมูลมากขึ้นเกี่ยวกับผลกระทบระยะยาว การศึกษาติดตามผู้ป่วย EVALI พบว่าแม้เวลาจะผ่านไป 1 ปี ผู้ป่วยจำนวนมากยังคงมีอาการผิดปกติ
- ●ความผิดปกติของระบบทางเดินหายใจ: ผู้ป่วยบางรายมีอาการหายใจลำบาก (Dyspnea) ต่อเนื่อง และผลการตรวจสมรรถภาพปอด (Pulmonary Function Tests - PFTs) ยังคงผิดปกติ
- ●ความบกพร่องทางความคิด (Cognitive Impairment): มีรายงานปัญหาด้านสมาธิ ความจำ และการตัดสินใจ
- ●ปัญหาสุขภาพจิต: พบอัตราที่สูงของภาวะซึมเศร้า วิตกกังวล และ PTSD หลังผ่านเหตุการณ์เจ็บป่วยที่รุนแรง
- ●พังผืดในปอด (Lung Scarring): มีความกังวลว่าการอักเสบที่รุนแรงอาจนำไปสู่การเกิดพังผืดในปอดอย่างถาวรในระยะยาวได้ เช่น Bronchiolitis obliterans ("Popcorn lung") ซึ่งเป็นภาวะที่เคยมีรายงานว่าสัมพันธ์กับสาร Diacetyl ที่ใช้ปรุงแต่งกลิ่นในบุหรี่ไฟฟ้าบางชนิด
ดูเพิ่มเติมในซีรีส์
โฆษณา
- ดาวน์โหลดแอปพลิเคชัน
- © 2026 Blockdit
